Wat is de Franse nouvelle vague? Achtergrond en revolutionaire technieken

De Franse nouvelle vague veranderde voorgoed de manier waarop films worden gemaakt en beïnvloedde enkele van de grootste regisseurs van onze tijd. Maar wat is de Franse nouvelle vague precies? Hoe en waarom is ze begonnen? Dit artikel geeft een definitie, een korte historische achtergrond en benadrukt enkele belangrijke kenmerken van de vroegste pioniers van de beweging. Zoals we zullen zien, werkt de invloed van de nouvelle vague door in het werk van moderne filmmakers als Tarantino en Scorsese, om er maar een paar te noemen.

Achtergrond en stijl

Voor een van de meest invloedrijke bewegingen in de filmgeschiedenis is het allesbehalve eenvoudig om haar te definiëren. Voordat we ingaan op enkele stilistische bijdragen van de beweging aan de filmkunst, bekijken we eerst de achtergrond.

Wat is de Franse nouvelle vague?

De Franse nouvelle vague is een filmbeweging uit de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw en een van de meest invloedrijke bewegingen in de filmgeschiedenis. Ze wordt ook wel simpelweg de “nouvelle vague” genoemd, en bracht een nieuw soort film voort dat sterk zelfbewust was en de mainstreamfilm op revolutionaire wijze ondergroef. Een groep Franse critici die voor het tijdschrift Cahiers du Cinéma schreef, vond dat de film zijn oorspronkelijke charme had verloren. Volgens hen waren deze films losgezongen van het echte leven van mensen.

Veel beroemde Franse regisseurs namen deel aan deze beweging, onder wie François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette, Louis Malle, Alain Resnais, Agnès Varda en Jacques Demy. Hun films werden gekenmerkt door een afwijzing van filmtradities, maar hoe deden ze dat precies?

Kenmerken van de Franse nouvelle vague:

• Weinig nadruk op plot en dialoog, vaak geïmproviseerd
• Jump cuts in plaats van continue montage
• Draaiwerk op locatie
• Handcamera
• Lange takes
• Direct geluid en beschikbaar licht (opnamelocatie, licht vaak niet aangepast)

Korte geschiedenis van de Franse nouvelle vague

De nouvelle vague werd geboren in het hongerige Frankrijk na de oorlog. Franse critici en filmliefhebbers snakten naar cultuur, maar troffen slechts een mainstreammedia aan die muf en gemaakt aanvoelde, en begonnen daarom te experimenteren met andere filmtechnieken. Hun invloeden reikten van het Italiaanse neorealisme tot de Amerikaanse film noir uit de jaren 40 en 50.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de import van buitenlandse films naar Frankrijk stopgezet. Na de oorlog werden deze embargo’s opgeheven en werden de cinefielen en critici overspoeld door een golf van “nieuwe” films. Al dat werk van Hollywoodgrootheden als Welles, Hitchcock en Ford gaf de Franse critici nieuwe energie – en de rest is geschiedenis.

Revolutionaire technieken

Decennialang hadden de mainstreamfilm, en vooral de Hollywoodfilm, de normen en “regels” bepaald voor hoe films moesten worden gemaakt. De Franse filmmakers kenden die regels… en gooiden ze vervolgens uit het raam. Kleinere, lichtere camera’s werden vaak “bevrijd” van statieven en schoudersteunen, wat de films een nieuwe vitaliteit en levenslust gaf.

Niet-lineaire en gefragmenteerde montage werd een andere belangrijke en opwindende bijdrage. Decennialang leidde shot A logischerwijs naar shot B, zonder informatiegaten die het publiek zouden kunnen verwarren. In deze Franse films werd logica nu van ondergeschikt belang.

De video The Image You Missed legt de radicale keuzes van de Franse regisseur Jean-Luc Godard bloot. Zijn film À bout de souffle (Breathless) werd een van de belangrijkste films van de beweging en vormde het begin van een van de spannendste en meest artistieke carrières in de filmgeschiedenis.

Belangrijke werken van de nouvelle vague

Bande à part (1964)

Deze film vertelt het verhaal van drie jongeren die samen een overval plannen. Natuurlijk loopt niets zoals gepland en volgt er chaos. Voor een modern publiek zijn er weinig betere voorbeelden van de nouvelle vague dan Bande à part. Niet omdat hij beter is dan andere films uit die tijd, maar omdat hij wat behoudender is en commercieel perfect in balans.

Kort samengevat: Bande à part is een vermakelijke heistfilm, maar aan de voorzichtige kant en duidelijk minder radicaal dan het merendeel van Godards films.

Pierrot le fou (1965)

Een van de brutaalste, surrealistische roadmovies van Jean-Luc Godard, met in de hoofdrollen nouvelle-vague-iconen Anna Karina en Jean-Paul Belmondo. De film behoort misschien niet tot Godards allerbeste werk, maar is dankzij de schitterende fotografie absoluut verbluffend. Hij toont ook de ongegeneerde verbeelding rond seks en romantiek die in het vroege werk van de nouvelle vague net begon op te bloeien.

Tirez sur le pianiste (1960)

Tirez sur le pianiste (Schiet op de pianist) is misschien het bekendst om zijn gebruik van het widescreenformaat, maar is ook een gedurfd, sterk verteld verhaal. De opvolger van François Truffauts debuut Les quatre cents coups (De 400 slagen) was bijna een onmogelijke taak, maar met het technisch innovatieve Tirez sur le pianiste slaagde hij daar glansrijk in. Tirez sur le pianiste is een van de nouvelle-vaguefilms die vele Hollywoodgenres populair maakte, zoals de kille Amerikaanse gangsterfilm.

Les cousins (1959)

Les cousins is een beklemmend psychologisch drama over twee tegengestelde mannen. Charles is naïef en hardwerkend; Paul is een extraverte, flamboyante persoonlijkheid met veel talent. Het enige wat ze gemeen hebben, is dat ze neven zijn. Wanneer Charles verliefd wordt op een vrouw met een losbandig verleden, dreigt hij de fragiele band met zijn neef te verbreken. Dit is de beste nouvelle-vaguefilm van de beroemde regisseur Claude Chabrol.

Lola (1961)

Jacques Demy’s regiedebuut Lola vertelt een kronkelig liefdesverhaal dat zich afspeelt aan de Franse kust. Anouk Aimée speelt een danseres die nog steeds verlangt naar de man die haar zeventien jaar eerder in de steek liet.

Lola werd grotendeels overschaduwd door Demy’s latere films Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort, wat jammer is, want het is een absoluut essentiële film van de nouvelle vague.

Adieu Philippine (1962)

Adieu Philippine vat misschien beter dan welke andere film van de beweging ook de grillige, jeugdige energie samen die synoniem is geworden met de nouvelle vague. De film draait rond de impact van het Algerijnse conflict op het gezinsleven in Frankrijk, een motief dat veelvuldig voorkomt in nouvelle-vaguefilms.

Adieu Philippine is Jacques Rozier’s meesterwerk over de beproevingen en pijnen van volwassen worden, en een van de beste Franse nouvelle-vaguefilms.

Jules et Jim (1962)

François Truffauts opwindende liefdesverhaal in oorlogstijd Jules et Jim is een hoeksteen van de nouvelle vague. Jules et Jim vertelt over een driehoeksverhouding tussen twee jonge mannen (Jules en Jim) en hun fascinatie voor een mooie jonge vrouw, Catherine. Jules et Jim is een film over alles en tegelijk over niets – oorlog, seks en romantiek zijn zo prominent aanwezig dat ze de eenvoud in de kern van het verhaal bijna verhullen.

L’année dernière à Marienbad (1961)

Alain Resnais’ surrealistische film L’année dernière à Marienbad is visueel een van de meest onvergetelijke films uit deze periode. De film vertelt het verhaal van drie naamloze figuren (twee mannen en een vrouw) die op een chique feest vechten om door de anderen erkend te worden.

Maar in L’année dernière à Marienbad is niets wat het lijkt; tijd en ruimte vervormen voortdurend, objectiviteit raakt uit beeld en relaties veranderen van moment tot moment. Schrijver en criticus Mark Polizzotti werkt dit uit in zijn essay L’année dernière à Marienbad: Which Year, Which One?. De film is een basiswerk dat stilistische beslissingen in films als The Shining en Memento heeft geïnspireerd.

Hiroshima mon amour (1959)

Hoewel Hiroshima mon amour werd gemaakt door Alain Resnais, een lid van de zogenaamde Linkeroevergroep, luidde de film in veel opzichten de Franse nouvelle vague in. Hij markeerde een enorme sprong in visueel vertellen en montage. De film liet zien dat de Franse cinema zowel technisch als narratief nieuwe richtingen insloeg. Hiroshima mon amour bevrijdde zich van een vastgelopen Franse filmindustrie door expliciete seksualiteit, ongegeneerde creativiteit en vernieuwende filmtalen.

Paris nous appartient (1961)

Paris nous appartient is een verontrustende nachtmerrie over een wereld op een moreel en existentieel kruispunt. De film volgt een jonge vrouw, Anne, die verstrikt raakt in een reeks absurde situaties die allemaal op de een of andere manier met de dood verbonden zijn. Ook na bijna zestig jaar discussie blijft de betekenis van Paris nous appartient voor interpretatie vatbaar. Sommigen zien de film als een allegorie op de spanningen van de Koude Oorlog, anderen vergelijken hem met een visuele versie van een Kantiaans gedachte-experiment.

Cléo de 5 à 7 (1962)

Agnès Varda is een van de belangrijkste figuren in de Franse film, en Cléo de 5 à 7 is haar meest iconische werk. De film toont twee uur uit het leven van Cléo, een mooie en succesvolle zangeres. Hoewel de wereld aan haar voeten ligt, is Cléo wanhopiger dan ooit tevoren, bang voor slecht nieuws over een kankertest. Cléo de 5 à 7 gebruikt veel typische technieken van de nouvelle vague, zoals jump cuts, montagestructuren en lange takes. Het is een ontroerende, uiteindelijk optimistische film over leven, liefde en empowerment.

Vivre sa vie: Film en douze tableaux (1962)

Weinig films zijn somberder dan Vivre sa vie. Jean-Luc Godards portret van een jonge vrouw die prostituee wordt, is even duister als elke narratieve film, maar dat betekent niet dat het geen groot werk is. Integendeel: Vivre sa vie is een van de grootste films van de regisseur en een gedurfde nieuwe stap voor de nouvelle vague. Anna Karina steelt ook hier de show als een goedwillende vrouw die gevangen raakt in de wreedheid van een meedogenloze, voortdurend veranderende samenleving.

Le mépris (1963)

De filmmakers van de nouvelle vague lieten zich sterk inspireren door eerdere filmbewegingen, waaronder het Duitse expressionisme, het Italiaanse neorealisme en de gouden jaren van Hollywood. Le Mépris combineert de beste aspecten van deze drie stromingen: met Fritz Lang, een beroemde erfgenaam van het expressionisme, in de cast; gedraaid in Cinecittà, de beroemde Italiaanse studio; en gebruikmakend van Hollywoodarchetypen in het verhaal. Het is een van Jean-Luc Godards meest persoonlijke films en een symbool van vrije, sensuele cinema.

À bout de souffle (1960)

À bout de souffle (Breathless) wordt algemeen beschouwd als de meest emblematische film van de nouvelle vague. Ironisch genoeg werden veel regisseurs uit dit tijdperk, zoals Alfred Hitchcock en Orson Welles, pas in de jaren 70 in de VS breed gewaardeerd, met de opkomst van de film school generation – de Hollywood New Wave. À bout de souffle bundelt de jump cuts, lange takes en ruwe stijl die zo populair waren in de nouvelle vague.

Les quatre cents coups (1959)

Wat valt er nog te zeggen over Les quatre cents coups (De 400 slagen)? De film is adembenemend, prachtig, hartverscheurend, wanhopig, hoopvol en bevrijdend. Les quatre cents coups veranderde het landschap van de Franse cinema radicaal en zijn populariteit gaf de aanzet tot de nouvelle vague. François Truffaut vertelt het verhaal van een rebelse jongen die niet in de pas loopt met een veranderende maatschappij – een verhaal dat vandaag even relevant is als in 1959. Les quatre cents coups is niet alleen de beste film van de nouvelle vague, maar waarschijnlijk ook de grootste Franstalige film aller tijden. Het is de eerste van vier speelfilms over de fictieve Antoine Doinel, en een semi-autobiografische weerspiegeling van Truffauts eigen leven.