Wat is een vooraankondiging (foreshadowing) – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plottwist je volledig overviel, maar waarin je bij een herlezing ontdekt dat alle nu zo duidelijke aanwijzingen al die tijd het verhaal aan het ondergraven waren? Je bent niet de enige. Dit soort aanwijzingen zijn een vorm van vooraankondiging (foreshadowing), een krachtige verteltechniek die ervoor kan zorgen dat een einde – hoe wild ook – toch verdiend aanvoelt. Door foreshadowing in je verhaal te gebruiken kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Foreshadowing

Goed toegepaste foreshadowing kan je publiek enorm sterk betrekken. Als de foreshadowing te duidelijk is, kan het publiek z’n interesse verliezen. Als die te subtiel is, missen ze haar misschien helemaal.

Voordat we voorbeelden van foreshadowing in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat foreshadowing is en wat de functie ervan is. Wat is foreshadowing precies? En hoe helpt het je om jouw verhaal te vertellen?

Wat is foreshadowing?

Foreshadowing is een stijlfiguur waarmee toekomstige gebeurtenissen in een verhaal worden gesuggereerd of aangekondigd. Het kan een zeer effectief middel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te wekken. Schrijvers gebruiken foreshadowing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hint” en “voorteken” zijn synoniemen voor foreshadowing. Hoewel je soorten foreshadowing kunt onderscheiden naar subtiliteit of directheid, is de hoofdrol ervan het grijpen van de aandacht van je publiek.

• Spanningsopbouw
• Dramatische opbouw
• Verwachting creëren

Twee soorten foreshadowing

Nu je de definitie kent, denk je misschien meteen aan voorbeelden van foreshadowing uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen in één van de twee soorten foreshadowing.

De definitie van directe foreshadowing is: een element in het verhaal duidt expliciet op iets wat gaat gebeuren. Dat kan via dialoog, de verteller of een profetie binnen het verhaal.

Een voorbeeld van directe foreshadowing vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen aan het begin heel duidelijk Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, maar Banquo zal de vader zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme toepassing van directe foreshadowing, omdat we informatie krijgen én tegelijk, samen met de personages, meer willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

De definitie van indirecte foreshadowing is: story-elementen brengen subtiele hints aan over wat er later zal gebeuren. Die aanwijzingen zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen zodra de gebeurtenis die ze aankondigen daadwerkelijk plaatsvindt.

Van Muizen en Mensen is een goed voorbeeld.

In het hele boek wordt herhaaldelijk genoemd dat Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit bereidt de climax tussen Lennie en Curleys vrouw voor.

Er zijn dus grofweg twee manieren om foreshadowing te definiëren, maar beide kunnen, mits goed gebruikt, hetzelfde doel bereiken. De kern is en blijft: de aandacht van het publiek vasthouden.

Foreshadowing en andere middelen

Foreshadowing wordt vaak verward met andere stilistische middelen, of gebruikt om daarnaar te verwijzen. Laten we kijken met welke termen het vaak in verband wordt gebracht.

Chekhov’s gun is een zeer bekend type foreshadowing. Het verwijst naar Anton Tsjechovs werk en komt hierop neer: als er aan het begin van het verhaal een geweer wordt getoond, moet dat aan het einde worden afgevuurd.

De kern van deze regel is dat details die je aan het begin benadrukt later een rol moeten spelen. Waar doet je dat aan denken? Precies, aan foreshadowing.

Een red herring (misleidend spoor) maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met foreshadowing en keert die tegen hen. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien liggen – we gaan er dan van uit dat dit pistool later gebruikt zal worden. Als het pistool nep blijkt of helemaal niet wordt gebruikt, is dat een red herring. Red herrings zijn elementen in een verhaal die ons bewust een bepaalde kant op sturen zodat we later des te meer verrast worden.

Foreshadowing suggereert de toekomst; een flashforward laat ons de toekomst zien. Maar een flashforward kan vaag genoeg zijn om als foreshadowing te functioneren. Bijvoorbeeld: we zien een close-up van iemand die een pistool onder een kussen vandaan haalt, maar we weten niet wie het is of waarom, en dan springen we terug naar gebeurtenissen vóór die onthulling. Dat is foreshadowing.

Voorbeelden van foreshadowing in literatuur

Lang voordat foreshadowing in films opdook, bestond het al in boeken. Schrijvers uit elk genre kunnen leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedie van William Shakespeare komen meerdere voorbeelden van foreshadowing voor. Romeo zegt: “Kom, dood, welkom. Juliet wil het zo.” Dit (vrij duidelijk) kondigt het lot aan van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt ook dat Romeo onderin een graf ligt. Ook dit foreshadowt dat er weinig goeds staat te gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens vrij somber, en allerminst onverhoeds. De vorige eigenaar van het magische voorwerp waarschuwt de familie White: “Ik heb het in het vuur gegooid. Als je het houdt, geef mij dan niet de schuld van wat er gebeurt. Wees verstandig en gooi het terug in het vuur.”

De meeste lezers worden hierdoor meteen op hun hoede en vrezen dat de zaken flink uit de hand zullen lopen.

Nog een somber verhaal. John Steinbeck kondigt in zijn beroemde werk (spoiler alert) Lennies lot aan. In het boek beschrijft een personage uitvoerig dat dieren die te zwak zijn om te overleven in deze harde wereld beter uit hun lijden verlost kunnen worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat dit misschien ook voor Lennie geldt.

Voorbeelden van foreshadowing in films

Hoewel er grofweg twee hoofdtypes zijn, hebben filmmakers inmiddels manieren gevonden om vrijwel elk filmisch middel te gebruiken om het verhaal te voorspellen: van filmtitel tot kostuum. Door enkele voorbeelden te analyseren, ontdek je misschien kansen voor foreshadowing in je eigen verhalen die je eerder nooit opmerkte.

Soms kondigt de titel van een film al het verloop van het verhaal aan. Deze vorm van foreshadowing moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid te wekken, maar ook duidelijk genoeg om na de aftiteling begrijpelijk te zijn. De broers Coen doen dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel is afkomstig van schrijver en scenarist Cormac McCarthy en suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet past bij het nieuwe type criminaliteit dat hij tegenkomt.

“Als je niet kunt slapen, voelt niets nog echt.”

Fight Club is een van de meest herkenbare plottwist-films van de afgelopen jaren. Wie de film een tweede of derde keer ziet, merkt overal subtiele aanwijzingen op dat Tyler Durden (gespeeld door Brad Pitt) niet echt bestaat – waaronder deze voice-overzin.

Als je The Departed hebt gezien, weet je dat de film vol wendingen zit en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke hints achterliet over welke personages zouden sterven? Hij leende een truc uit het scenario van Scarface (1932) en plaatste een “X” in het beeld bij personages die later in de film overlijden.

Deze klassieke ‘whodunit’ houdt het publiek tot de laatste seconde nieuwsgierig en betrokken. Hoe? The Usual Suspects balanceert de hele film door subtiele, indirecte foreshadowing met snelle, directe foreshadowing in scènes die alle verhaallijnen samenbrengen. Het resultaat is een plottwist die meer dan twintig jaar later nog steeds hoog op ranglijsten eindigt.

De iconische eindscène is in de jaren na de release talloze keren gekopieerd en geparodieerd, vooral omdat ze alle foreshadowing-draadjes zo effectief samenbrengt om het verhaal te besluiten.

The Prestige is een sterk voorbeeld van een film die genoeg foreshadowing toevoegt om het publiek te betrekken, zonder de grote wendingen te verraden. Een van de beste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi-truc uitvoert, een vogel doodt en hem vervolgens weer laat verschijnen.

Foreshadowing is een van de effectiefste middelen waarmee filmmakers nieuwsgierigheid wekken en de aandacht van het publiek vasthouden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel foreshadowing een verhaal nodig heeft en welk type. Te veel foreshadowing kan het verhaal voorspelbaar maken en de interesse doen verslappen. Te weinig kan het saai of verwarrend maken, met hetzelfde gevolg.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je foreshadowing kunt inzetten en kijk welke aanpak het beste bij je past.