Wat is de Franse Nouvelle Vague? Achtergrond en revolutionaire technieken

De Franse Nouvelle Vague veranderde voorgoed de manier waarop films worden gemaakt en beïnvloedde enkele van de grootste regisseurs van onze tijd. Maar wat is de Franse Nouvelle Vague precies? Hoe en waarom is ze begonnen? Dit artikel geeft een definitie, een beknopte historische achtergrond en benadrukt enkele kernkenmerken van de vroegste pioniers van de beweging. Zoals we zullen zien, blijft de invloed van de Franse Nouvelle Vague doorwerken in het werk van moderne filmmakers als Tarantino en Scorsese, om er maar een paar te noemen.

Achtergrond en stijl

Voor een van de meest invloedrijke bewegingen in de filmgeschiedenis is het niet eenvoudig om haar te definiëren. Voordat we ingaan op enkele stilistische bijdragen van de beweging aan de film, kijken we eerst naar de achtergrond.

Wat is de Franse Nouvelle Vague?

De Franse Nouvelle Vague is een filmbeweging uit de jaren ’50 en ’60 van de 20e eeuw, en een van de meest invloedrijke stromingen in de filmgeschiedenis. Ze wordt ook wel de “Nieuwe Golf” genoemd en bracht een nieuw type film voort: sterk zelfbewust en revolutionair ondermijnend ten opzichte van de mainstream filmproductie. Een groep Franse critici die schreef voor het tijdschrift Cahiers du Cinéma vond dat de cinema haar oorspronkelijke charme had verloren. Zij vonden dat deze films los stonden van het echte leven van mensen.

Veel bekende Franse regisseurs namen deel aan deze beweging, onder wie François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette, Louis Malle, Alain Resnais, Agnès Varda en Jacques Demy. Hun films kenmerkten zich door het afwijzen van filmconventies, maar hoe deden ze dat?

Kenmerken van de Franse Nouvelle Vague:

• Weinig nadruk op plot en dialoog, vaak geïmproviseerd
• Jump cuts in plaats van continuïteitsmontage
• Opnamen op locatie
• Handcamera
• Lange takes
• Direct geluid en beschikbaar licht (geluid ter plekke opgenomen, vaak zonder lichtaanpassing)

Korte geschiedenis van de Franse Nouvelle Vague

De Franse Nouvelle Vague werd geboren in het hongerige Frankrijk van na de oorlog. Franse critici en filmliefhebbers waren uitgehongerd naar cultuur en begonnen, teleurgesteld door de oubollige en gekunstelde mainstreammedia, te experimenteren met andere filmtechnieken. Hun inspiratiebronnen omvatten het Italiaanse neorealisme en de Amerikaanse film noir uit de jaren ’40 en ’50.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de import van buitenlandse films naar Frankrijk stopgezet. Na de oorlog werden deze embargo’s opgeheven en werden deze cinefielen en critici overspoeld met een stortvloed aan “nieuwe” films. Al dit werk van Hollywoodgrootheden als Welles, Hitchcock en Ford gaf de Franse critici nieuwe energie – de rest is geschiedenis.

Revolutionaire technieken

Decennialang hadden de mainstream filmproductie, vooral in Hollywood, de standaard en de “regels” bepaald voor hoe films gemaakt moesten worden. De Franse filmmakers kenden die regels… en gooiden ze vervolgens het raam uit. Kleinere, lichtere camera’s werden vaak “bevrijd” van statief en dolly en uit de hand gebruikt, wat de films een nieuw leven en een nieuwe energie gaf.

Niet-lineaire en gefragmenteerde montage werd een andere belangrijke en opwindende bijdrage. Jarenlang leidde shot A logisch naar shot B, zonder gaten in de informatie, om het publiek niet te verwarren. Nu werd in deze Franse films logica ondergeschikt.

De video over The Image Book benadrukt de radicale keuzes van de Franse regisseur Jean-Luc Godard. Zijn film À bout de souffle (Breathless) werd een van de meest opvallende films van de beweging en markeerde het begin van een van de spannendste en meest artistieke carrières in de filmgeschiedenis.

Belangrijke werken van de Nouvelle Vague

Bande à part (1964)

Deze film vertelt het verhaal van drie jongeren die samen een overval plannen. Natuurlijk verloopt niets volgens plan en volgt de chaos. Voor moderne kijkers is er nauwelijks een betere kennismaking met de Franse Nouvelle Vague dan Bande à part. Niet omdat hij beter is dan zijn tijdgenoten, maar omdat hij behoudender is en het commerciële evenwicht perfect treft.

In één zin samengevat: Bande à part is een leuke heistfilm, maar neigt naar het conservatieve en is duidelijk minder gedurfd dan het grootste deel van Godards oeuvre.

Pierrot le fou (1965)

Een van Godards meest gedurfde films: een surrealistische roadmovie over vlucht en achtervolging, met in de hoofdrollen Nouvelle-Vague-iconen Anna Karina en Jean-Paul Belmondo. De film kan niet helemaal tippen aan Godards allerbeste werk, maar is dankzij de schitterende fotografie absoluut adembenemend. Hij toont ook de ongegeneerde verbeelding op het gebied van seksualiteit en romantiek die in de vroege werken van de Nouvelle Vague net begonnen te ontkiemen.

Tirez sur le pianiste (Shoot the Piano Player) (1960)

Tirez sur le pianiste is misschien het meest opmerkelijk door het gebruik van widescreen-fotografie, maar het is ook een groots en gedurfd verhaal. De opvolger van François Truffauts debuut Les quatre cents coups was bijna een onmogelijke opgave, maar met het technisch innovatieve Tirez sur le pianiste slaagde hij er glansrijk in. De film is een van de Nouvelle-Vague-titels die talloze Hollywoodgenrefilms beïnvloedden, in het bijzonder de harde Amerikaanse gangsterfilm.

Les cousins (1959)

Les cousins is een huiveringwekkend psychologisch drama over twee tegengestelde persoonlijkheden die tegenover elkaar komen te staan. Charles is naïef en hardwerkend, Paul is een extraverte, flamboyante figuur met veel talent. Het enige wat ze gemeen hebben, is dat ze neven zijn. Wanneer Charles verliefd wordt op een vrouw met een losbandig verleden, dreigt hij de toch al fragiele band met zijn neef te verbreken. Dit is een van de belangrijkste Nouvelle-Vague-films van de beroemde regisseur Claude Chabrol.

Lola (1961)

Jacques Demy’s regiedebuut Lola vertelt een kronkelig liefdesverhaal dat zich afspeelt aan de Franse kust. Anouk Aimée speelt een nachtclubartieste die nog steeds verlangt naar de man die haar zeventien jaar eerder heeft verlaten.

Lola is grotendeels overschaduwd door Demy’s latere films Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort, en dat is jammer, want het is een van de werkelijk essentiële films van de Franse Nouvelle Vague.

Adieu Philippine (1962)

Adieu Philippine weet misschien beter dan welke andere film van de beweging ook de grillige, jeugdige energie te vangen die synoniem is geworden met de Franse Nouvelle Vague. De film draait om de impact van het Algerijnse conflict op het Franse gezinsleven, een thema dat in veel Nouvelle-Vague-films terugkeert.

Adieu Philippine is Jacques Rozier’s meesterwerk over de beproevingen en pijn van volwassen worden en behoort tot de beste films van de Franse Nouvelle Vague.

Jules et Jim (1962)

François Truffauts meeslepende liefdesverhaal in oorlogstijd, Jules et Jim, is een sleutelwerk van de Franse Nouvelle Vague. De film vertelt het verhaal van een driehoeksverhouding tussen twee jonge mannen (Jules en Jim) en hun fascinatie voor een mooie jonge vrouw, Catherine. Jules et Jim is een film over alles en tegelijk over niets – er is zoveel oorlog, seks en romantiek dat het de eenvoud in het hart van het verhaal bijna verhult.

L’année dernière à Marienbad (1961)

Alain Resnais’ surrealistische film L’année dernière à Marienbad is een van de visueel meest onvergetelijke films uit deze periode. De film vertelt het verhaal van drie naamloze personen (twee mannen en een vrouw) die tijdens een chic feest vechten om erkenning en herkenning.

Maar niets is wat het lijkt in L’année dernière à Marienbad: tijd en ruimte worden voortdurend vervormd, objectiviteit wordt losgelaten en relaties veranderen elk moment. Schrijver en criticus Mark Polizzotti werkt dit uit in zijn essay L’Année dernière à Marienbad: Which Year at Where?. De film is een fundament waarop stijlkeuzes in films als The Shining en Memento zijn geïnspireerd.

Hiroshima mon amour (1959)

Hoewel Hiroshima mon amour werd gemaakt door Alain Resnais, lid van de zogenaamde Linkeroever-groep, luidde de film in veel opzichten de Franse Nouvelle Vague in. Hij markeert een enorme sprong voorwaarts in visuele vertelkunst en montage. De film laat zien dat de Franse cinema zowel technisch als narratief een nieuwe richting inslaat. Met openlijke seksualiteit, ongeremde creativiteit en vernieuwende filmtechnieken bevrijdt Hiroshima mon amour zich uit de verstikkende greep van de stagnerende Franse filmindustrie.

Paris nous appartient (1961)

Paris nous appartient is een verontrustende nachtmerrie over een wereld op een moreel en existentieel kruispunt. De film volgt een jonge vrouw, Anne, die verstrikt raakt in een reeks absurde situaties die allemaal met de dood verbonden lijken. Na bijna zestig jaar discussie blijft de betekenis van Paris nous appartient onduidelijk. Sommigen zien de film als een allegorie op de spanningen van de Koude Oorlog, anderen beschouwen hem als een visuele uitwerking van een kantiaans gedachte-experiment.

Cléo de 5 à 7 (1962)

Agnès Varda is een van de belangrijkste figuren in de Franse cinema, en Cléo de 5 à 7 is haar meest emblematische werk. De film toont twee uur uit het leven van Cléo, een mooie en succesvolle zangeres. Ondanks haar ogenschijnlijke succes is Cléo angstiger dan ooit, bang voor een slechte uitslag van een kankertest. Cléo de 5 à 7 gebruikt vele typische Nouvelle-Vague-technieken, zoals jump cuts, montages en lange takes. Het is een diep ontroerende, uiteindelijk optimistische film over leven, liefde en empowerment.

Vivre sa vie: Film en douze tableaux (1962)

Er zijn weinig films deprimerender dan Vivre sa vie. Jean-Luc Godards portret van een jonge vrouw die prostituee wordt, is even somber als elk ander narratiefilm, maar dat betekent niet dat het geen grootse film is. Integendeel: Vivre sa vie is een van zijn grootste werken en een gedurfde stap vooruit voor de Franse Nouvelle Vague. Anna Karina steelt de show als een goedbedoelende vrouw die gevangen raakt in de wrede, steeds veranderende sociale werkelijkheid.

Le mépris (1963)

De filmmakers van de Franse Nouvelle Vague lieten zich sterk inspireren door eerdere filmstromingen, waaronder het Duitse expressionisme, het Italiaanse neorealisme en de Gouden Eeuw van Hollywood. Le mépris combineert het beste van deze drie bewegingen: de film bevat een hoofdrol voor Fritz Lang, een van de beroemdste erfgenamen van het Duitse expressionisme, werd gedraaid in Cinecittà, de legendarische Italiaanse studio, en gebruikt Hollywood-archetypen in het verhaal. Het is een van Godards meest persoonlijke films en een symbool van vrijheid en sensuele cinema.

À bout de souffle (Breathless) (1960)

À bout de souffle wordt algemeen beschouwd als de meest emblematische film van de Franse Nouvelle Vague. Ironisch genoeg werden veel van de regisseurs die deze periode vormgaven, zoals Alfred Hitchcock en Orson Welles, pas in de VS breed gewaardeerd in de jaren ’70, met de komst van de film school generation – de Amerikaanse New Hollywood-golf. À bout de souffle bundelt de jump cuts, lange takes en “ruwe” stijl die zo kenmerkend werden voor de Franse Nouvelle Vague.

Les quatre cents coups (1959)

Wat valt er nog te zeggen over Les quatre cents coups? De film is verbluffend, mooi, hartverscheurend, wanhopig, hoopvol en bevrijdend. Les quatre cents coups veranderde het landschap van de Franse cinema ingrijpend en zijn succes werkte als katalysator voor de Nouvelle Vague. François Truffaut vertelt het verhaal van een opstandige jongen die niet in de snel veranderende samenleving lijkt te passen, een thema dat vandaag net zo relevant is als in 1959. Les quatre cents coups is niet alleen de beste film van de Franse Nouvelle Vague, maar mogelijk ook de grootste Franstalige film aller tijden. Het is de eerste van vier speelfilms over de fictieve Antoine Doinel en een sterk autobiografische weerspiegeling van Truffauts eigen leven.