Wat is vooruitwijzing – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een wending je compleet verraste, maar waarin je bij een herlezing ineens overal aanwijzingen ziet die het verhaal helemaal op z’n kop zetten? Je bent niet de enige. Deze aanwijzingen zijn een vorm van vooruitwijzing, een krachtige verteltechniek die ervoor kan zorgen dat een einde – hoe waanzinnig ook – toch verdiend aanvoelt. Vooruitwijzing in je verhaal gebruiken kan verwachting creëren en je publiek geboeid houden tot het einde.

Vooruitwijzing

Goed toegepaste vooruitwijzing kan het publiek enorm meeslepen. Als de vooruitwijzing te opvallend is, kan het publiek zijn interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan missen ze haar misschien helemaal.

Voordat we voorbeelden van vooruitwijzing in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat vooruitwijzing is en wat de functie ervan is. Wat is vooruitwijzing precies? En hoe helpt ze je je verhaal te vertellen?

Wat is vooruitwijzing?

Vooruitwijzing is een literaire techniek waarmee toekomstige gebeurtenissen in het verhaal worden gesuggereerd of voorspeld. Ze kan een zeer effectief hulpmiddel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning en zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te bouwen. Schrijvers gebruiken vooruitwijzing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hint” en “voorspelling” zijn beide synoniemen voor vooruitwijzing. Hoewel je soorten vooruitwijzing kunt onderscheiden op basis van hoe subtiel of expliciet ze is, blijft haar hoofdfunctie het vasthouden van de aandacht van het publiek.

• Spanning creëren
• Dramatische opbouw
• Verwachting kweken

Twee soorten vooruitwijzing

Nu je de definitie kent, schieten je misschien meteen voorbeelden van vooruitwijzing uit boeken of films te binnen. Al die voorbeelden vallen grofweg in twee soorten vooruitwijzing uiteen.

Directe vooruitwijzing wil zeggen dat een element in het verhaal expliciet verwijst naar een gebeurtenis die nog moet komen. Dit kan via dialogen, een verteller of een profetie in het verhaal gebeuren.

Een voorbeeld van directe vooruitwijzing vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat drie heksen aan het begin expliciet Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, terwijl Banquo de vader van toekomstige koningen zal zijn.

Dit is een geraffineerd gebruik van directe vooruitwijzing, omdat het ons informatie geeft en tegelijk ons én de personages nieuwsgierig maakt. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk Banquo’s familie de troon over?

Indirecte vooruitwijzing betekent dat een element in het verhaal toekomstige gebeurtenissen suggereert via subtiele aanwijzingen. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen wanneer de voorspelde gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Of Mice and Men (Van muizen en mensen) is hiervan een goed voorbeeld.

Door het hele boek heen wordt herhaaldelijk vermeld dat Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aanraakt of aait. Dit bereidt de weg voor het climaxmoment tussen Lennie en de vrouw van Curley.

Hoewel we vooruitwijzing in grofweg twee manieren kunnen definiëren, kunnen beide, mits goed gebruikt, hetzelfde doel bereiken: de aandacht van het publiek vasthouden. Dat is de kern van deze techniek.

Vooruitwijzing en andere middelen

Vooruitwijzing wordt vaak verward met of gebruikt als verzamelnaam voor andere literaire middelen. Laten we kijken met welke termen ze vaak samenhangt.

De geweerregel van Tsjechov is een zeer bekende vorm van vooruitwijzing. Deze techniek verwijst naar Anton Tsjechov en komt neer op het volgende: als er aan het begin van het verhaal een geweer te zien is, moet er tegen het einde van het verhaal ook daadwerkelijk mee geschoten worden.

De kern van deze regel is dat details die je aan het begin benadrukt later een rol moeten spelen. Doet dit je ergens aan denken? Dat is dus vooruitwijzing.

Een red herring (misleidend spoor) draait erom dat de maker de vertrouwdheid van het publiek met vooruitwijzing tegen hen gebruikt. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen verstopt zien – dan nemen we aan dat dit vooruitwijst naar een later gebruik van dat pistool. Blijkt het pistool nep te zijn, of wordt het helemaal niet gebruikt, dan is dat een red herring. Een red herring is een element in het verhaal dat ons bewust op een verkeerd spoor zet, zodat we later des te meer verrast zijn.

Vooruitwijzing suggereert de toekomst; een flashforward toont ons de toekomst. Maar flashforwards kunnen vaag genoeg zijn om als hint te functioneren. Bijvoorbeeld: we zien in close-up hoe iemand een pistool onder een kussen vandaan haalt, maar we weten niet wie het is en niet met welk doel, waarna we terugkeren naar de gebeurtenissen vóór deze onthulling. Dat is vooruitwijzing.

Voorbeelden van vooruitwijzing in de literatuur

Voordat vooruitwijzing in films opdook, bestond ze al in boeken. Schrijvers in elk genre kunnen leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedies van William Shakespeare zijn meerdere vormen van vooruitwijzing te vinden. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Come death, and welcome. Juliet wills it so.” (“Laat de dood maar komen; Julia wil het zo.”) Dit (tamelijk duidelijk) voorspelt het lot van Romeo en zijn geliefde.

Julia droomt ook over Romeo op de bodem van een graf. Dat voorspelt eveneens dat er iets heel mis zal gaan.

Het einde van The Monkey’s Paw (De apenpoot) is ook behoorlijk somber en komt niet uit de lucht vallen. De vorige eigenaar van het magische amulet waarschuwt Mr. White: “I threw it on the fire. If you keep it, don’t blame me for what happens. Like a sensible man, throw it back on the fire again.”
(“Ik heb het in het vuur gegooid. Als u het houdt, geef mij dan niet de schuld van wat er gebeurt. Wees verstandig en gooi het terug in het vuur.”)

Na zo’n waarschuwing worden de meeste lezers op hun hoede en vrezen ze dat het alleen maar erger wordt.

Nog een somber verhaal: John Steinbeck hint in zijn beroemde werk naar (spoiler) Lennies lot. In het boek beschrijft een personage uitvoerig dat dieren die te zwak zijn om in deze meedogenloze wereld te overleven, uit barmhartigheid gedood zouden moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat Lennie misschien ook onder deze beschrijving valt.

Voorbeelden van vooruitwijzing in films

Hoewel er grofweg twee hoofdvormen van vooruitwijzing zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om vrijwel elk filmisch middel te gebruiken om het verhaal vooruit te wijzen: van de titel van de film tot de kostuums van de personages. Het analyseren en ontleden van enkele voorbeelden helpt je om vooruitwijzingen te ontdekken die je eerder misschien nooit was opgevallen.

Soms kondigt de filmtitel zelf de thematiek of het verloop van het verhaal aan. Deze vorm van vooruitwijzing moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid te wekken, maar achteraf – als de aftiteling loopt – begrijpelijk te zijn. De gebroeders Coen deden dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel, bedacht door schrijver en scenarioschrijver Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet past in de nieuwe generatie misdaad waarmee hij wordt geconfronteerd.

“Wanneer je slapeloos bent, wordt alles onwerkelijk.”

Fight Club is een van de films met de duidelijkste plottwist van de afgelopen decennia. Wie de film een tweede of derde keer bekijkt, merkt allerlei subtiele hints op die vooruitwijzen naar het feit dat Tyler Durden (gespeeld door Brad Pitt) niet echt bestaat – waaronder deze voice-overregel.

Als je The Departed (The Departed – Infiltrators) hebt gezien, weet je dat deze film vol wendingen zit en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke hints achterliet over welke personages zouden sterven? Scorsese leende een truc uit het scenario van Scarface (1932): in shots van personages die in de film sterven, plaatste hij ergens in het beeld een “X”.

Deze klassieke “whodunit”-film (The Usual Suspects, De gebruikelijke verdachten) houdt het publiek nieuwsgierig en betrokken tot het allerlaatste moment. Hoe? The Usual Suspects balanceert op geraffineerde wijze subtiele, indirecte vooruitwijzingen met korte, directe vooruitwijzingsscènes die alles met elkaar verbinden. Het resultaat is een plottwist die ruim twintig jaar later nog steeds tot de beste ooit wordt gerekend.

Die ongelooflijke eindscène is talloze keren gekopieerd en geïmiteerd, mede dankzij de manier waarop hij alle vooruitwijzingen samenbrengt om het verhaal af te ronden.

The Prestige (The Prestige – De Prestige) is een sterk voorbeeld van een film die genoeg vooruitwijzing bevat om het publiek te boeien zonder de grote wendingen prijs te geven. Een van de sterkste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi-truc uitvoert, een vogel doodt en hem vervolgens weer “tot leven” wekt.

Vooruitwijzing is een van de meest effectieve middelen die filmmakers hebben om nieuwsgierigheid te prikkelen en de aandacht van hun publiek vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel vooruitwijzing een verhaal nodig heeft en welke soort. Te veel vooruitwijzing kan een verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek zijn interesse verliest. Te weinig kan het saai of verwarrend maken, met hetzelfde gevolg.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je vooruitwijzing kunt inzetten en kijk welke vormen voor jou het beste werken.