Czym jest kontrast światła i cienia w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Przez dziesięciolecia filmowcy nieustannie eksplorowali kreatywne oświetlenie i techniki filmowe. Jednak niektóre z najlepszych technik oświetleniowych, takie jak chiaroscuro, do dziś wywierają ogromny wpływ na kino. Choć chiaroscuro jest popularne w filmie już od blisko wieku, współczesne produkcje nadal bardzo wysoko cenią jego wartość. Czym więc właściwie jest chiaroscuro w filmie? I jak jest dziś wykorzystywane? Przyjrzyjmy się przykładom zastosowania chiaroscuro w filmach – od przeszłości aż do teraźniejszości.

Skąd wywodzi się chiaroscuro?

Chiaroscuro to termin filmowy, który brzmi bardzo fachowo, ale jego koncepcja jest w rzeczywistości łatwa do zrozumienia. Mówiąc prosto, chiaroscuro to kontrast między światłem a ciemnością. Skąd jednak się wzięło chiaroscuro? I jak rozwinęło się w tak ważny nurt artystyczny?

W istocie chiaroscuro obejmuje dwa aspekty: jest zarówno techniką oświetleniową, jak i ruchem artystycznym, ale najpierw zdefiniujmy je w sposób formalny.

Czym jest chiaroscuro?

Chiaroscuro to włoski termin używany do opisu techniki operowania światłem i cieniem w dziełach sztuki (zwłaszcza w malarstwie). Wywodzi się z artystycznego ruchu renesansu i składa się z włoskich słów „chiaro” (oznaczającego „jasny” lub „czysty”) oraz „oscuro” (oznaczającego „ciemny” lub „mroczny”). Odnosi się do dramatycznego efektu, jaki daje użycie obszarów jasnych i ciemnych w dziełach wizualnych.

W zdjęciach filmowych termin ten odnosi się do światła o wysokim kontraście, które w filmie tworzy silne zestawienie jasności i cienia. Dotyczy to zwłaszcza filmów czarno-białych, w szczególności niemieckiego ekspresjonizmu. Później hollywoodzkie kino noir uczyniło światło chiaroscuro standardowym elementem stylu.

Przykłady chiaroscuro w filmie

• Gabinet doktora Caligari (1920)

• Nosferatu – symfonia grozy (1922)

• Sokół maltański (1941)

• Trzeci człowiek (1949)

• Czas apokalipsy (1979)

Odkrywanie sztuki światła i ciemności w renesansie

Zanim przeanalizujemy zastosowanie chiaroscuro w oświetleniu filmowym, musimy najpierw przyjrzeć się renesansowemu (ok. 1400–1600) ruchowi artystycznemu związanemu z tą techniką. Jeśli znasz okres renesansu, wiesz, że był to czas bujnego rozkwitu sztuki. Jednym z najważniejszych osiągnięć był rozwój technik światłocienia w malarstwie.

Caravaggio, Leonardo da Vinci i Rembrandt to najsłynniejsi malarze włoskiego renesansu, znani z wykorzystania chiaroscuro w swoich obrazach; być może jednak nikt nie opanował tej techniki lepiej niż Caravaggio.

Nerdwriter1 w swoim filmie o Caravaggiu zwraca uwagę na ważny aspekt: gdy ludzie po raz pierwszy oglądali mistrzowskie zastosowanie chiaroscuro w malarstwie, musieli doświadczać niespotykanego wcześniej wstrząsu. W porównaniu z malarstwem średniowiecznym i starożytnym, klarowność, bogactwo detalu oraz nasycenie barw w obrazach Caravaggia były po prostu bezkonkurencyjne.

W okresie renesansu artyści z całej Europy przyjęli chiaroscuro. W rezultacie uznaje się je za jeden z nurtów artystycznych renesansu.

Powrót chiaroscuro w filmie

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Chiaroscuro pozostało ważną częścią sztuk wizualnych także po renesansie, ale ponownie spopularyzowało się dopiero we wczesnych latach kina. Gabinet doktora Caligari jest powszechnie uznawany za dzieło otwierające niemiecki ekspresjonizm filmowy i w ogromnym stopniu przyczynił się do odrodzenia chiaroscuro. Na poniższym kadrze widać, że zestawienie światła i cienia służy tu stworzeniu surrealistycznego efektu.

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

W późniejszej fazie niemieckiego ekspresjonizmu reżyserzy zaczęli stosować silne chiaroscuro w filmach noir. M Fritza Langa to być może najbardziej reprezentatywny przykład wykorzystania tej techniki w niemieckim kinie. Spójrz na głębię wizualną tego kadru:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Kadr z filmu M może wydawać się nieco prześwietlony, ale wyraźnie widać, że światło i cień zostały rozplanowane z wielką precyzją. Filmowcy tacy jak Fritz Lang i operator Carl Freund, którzy przenieśli się do Stanów Zjednoczonych, zabrali ze sobą również swój styl oświetleniowy.

W złotej erze Hollywood chiaroscuro stanowiło istotny element sztuki filmowej. Pomyślmy o jednym z najwybitniejszych filmów w historii Hollywood:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Obywatel Kane w reżyserii Orsona Wellesa wytyczył nowe szlaki w hollywoodzkiej technice filmowej. Zawdzięczamy to Wellesowi i wybitnemu operatorowi Greggowi Tolandowi. Jednym z powodów ogromnego i trwałego sukcesu Obywatela Kane’a jest jego odważna, ryzykowna strona operatorska.

Wcześniej widzieliśmy już gry światła i cienia, ale nigdy w takiej formie. Wcześniej widzieliśmy też głęboką ostrość, ale nigdy w takim wydaniu.

Styl wizualny Obywatela Kane’a jest wyjątkowy i efektowny, ale w tym samym czasie także inne gatunki filmowe wykorzystywały podobne rozwiązania. Twarde kino detektywistyczne, takie jak Sokół maltański Johna Hustona, wykorzystywało mroczne, dramatyczne światło, by przedstawić realia świata przestępczego.

Choć nie są to filmy grozy, sposób oświetlenia sugeruje ciemność, jaką czasem odkrywamy w głębi własnego wnętrza.

Chiaroscuro w filmie • Sokół maltański

Chiaroscuro stało się znakiem rozpoznawczym kina noir lat 50. i 60., a nawet jednym z głównych wyróżników Nowego Hollywood.

Ojciec chrzestny Francisa Forda Coppoli słynie z ciemnego oświetlenia – twarze postaci są często rozświetlone tylko do połowy, co jest kluczowym elementem chiaroscuro.

Ponieważ technika ta częściowo zaciemnia bohatera, często służy budowaniu napięcia; jest bardzo popularna w thrillerach i horrorach. Oczywiście Ojciec chrzestny nie jest typowym thrillerem ani horrorem, ale mimo to wykorzystuje chiaroscuro do tworzenia suspensu. Co więcej, silnie podkreśla moralną niejednoznaczność, która przenika sagę rodu Corleone – to wyraźny ślad wpływu kina noir.

Jeszcze raz: ten sposób oświetlenia jest wyraźnym hołdem złożonym erze filmów noir. Jest jednocześnie ukłonem w stronę poprzedników i próbą kontynuacji ich dziedzictwa.

Czym jest „kino noir”?