Analiza filmu „Zawrót głowy” – fabuła, postacie, tematy i wpływ

Wielu widzów po pierwszym obejrzeniu „Zawrotu głowy” potrzebuje, by ktoś im wyjaśnił fabułę. Ten film Alfreda Hitchcocka jest fascynujący, ale jego premiera w 1958 roku okazała się rozczarowaniem. Wpływy z box office były znacznie niższe niż w przypadku innych filmów Hitchcocka z tego okresu i spotkał się on z szeroką krytyką recenzentów. Następnie Hitchcock odkupił prawa do filmu, ale ten nie trafił do szerokiej dystrybucji aż do 1983 roku. Z czasem jednak „Zawrót głowy” zaczął się wybijać na tle pozostałych dzieł Hitchcocka – z niszowego arcydzieła stał się ulubieńcem krytyków. Dziś uznaje się go nie tylko za jedno z najlepszych dzieł Hitchcocka, ale też za jedno z najważniejszych osiągnięć w historii kina.

Na czym polega niezwykły urok „Zawrotu głowy”, że tak mocno przyciąga widzów? Jak to możliwe, że mimo trzydziestu lat przerwy w dystrybucji film pozostał w zbiorowej pamięci? Odpowiedź kryje się w jego zawiłej fabule, perfekcyjnej strukturze narracyjnej i subtelnych, a zarazem głębokich tematach.

Streszczenie fabuły „Zawrotu głowy”

O czym opowiada „Zawrót głowy”?

Fabuła „Zawrotu głowy” rozpoczyna się od zapierającej dech w piersiach sceny akcji. Śledzimy detektywa Johna „Scotty’ego” Fergusona (James Stewart), który bierze udział w pościgu po dachach. Poślizguje się, a jego kolega wyciąga do niego rękę; Scotty cierpi jednak na lęk wysokości i nie jest w stanie się poruszyć. Kolega spada i ginie.

Następnie akcja przenosi się w przyszłość: Scotty przechodzi na emeryturę po tym traumatycznym doświadczeniu. Jego przyjaciółka Midge mówi, że musi przeżyć ponownie silny wstrząs emocjonalny, aby pokonać swój lęk.

Dawny znajomy Scotty’ego z college’u, Gavin Elster, prosi go, by skorzystał ze swoich umiejętności detektywistycznych i śledził jego żonę. Gavin uważa, że opętały ją złe duchy. Scotty niechętnie się zgadza i zaczyna śledzić Madeleine, żonę Gavina. Widzi, jak kobieta zatrzymuje się przed obrazem przedstawiającym kobietę o imieniu Carlotta Valdes. Po dalszym dochodzeniu Scotty dowiaduje się, że Valdes popełniła samobójstwo.

Scotty przygląda się… temu obrazowi • Fabuła „Zawrotu głowy”

Gavin wyjawia Scotty’emu, że Valdes była prababką Madeleine; to właśnie jej duch ma ją opętywać.

Gdy Scotty śledzi ją ponownie, na własne oczy widzi, jak Madeleine skacze do zatoki w San Francisco. Skacze za nią do wody i ratuje ją. Następnie zabiera nieprzytomną Madeleine do swojego mieszkania i pomaga jej zdjąć mokre ubrania (jego dżentelmeństwo w tym momencie jest co najmniej wątpliwe).

Kiedy się budzi, po niezręcznej wymianie uprzejmości między nimi zaczyna się rodzić więź.

Ostrożnie, Scotty, wygląda na to, że Madeleine zaraz skoczy. • Fabuła „Zawrotu głowy”

Następnego dnia Scotty obserwuje, jak Madeleine raz zachowuje kontrolę nad sobą, a raz ją traci. Całują się na plaży, fale rozbijają się o brzeg. Wszystko jest bardzo romantyczne. Później Madeleine opowiada Scotty’emu sen; on rozpoznaje miejsce z jej snu jako misję San Juan Bautista. Gdy tam docierają, wyznają sobie miłość, ale ten romans nie trwa długo.

Madeleine biegnie na wieżę kościoła, Scotty próbuje za nią podążyć, lecz jego lęk wysokości go paraliżuje. Bezsilnie patrzy, jak kobieta spada z wieży i ginie.

Choć śmierć Madeleine zostaje uznana za samobójstwo, bez winy osób trzecich, Scotty popada w głęboką, niemal katatoniczną depresję.

Kiedy nieco dochodzi do siebie, zauważa brunetkę bardzo podobną do utraconej ukochanej. Kobieta ma na imię Judy Barton. Scotty błaga ją o randkę, a ona w końcu się zgadza.

Judy zaczyna pisać do niego list, w którym wyznaje, że w rzeczywistości jest Madeleine – a mówiąc precyzyjniej, grała Madeleine. Był to misternie zaplanowany przez Gavina mord: wiedząc o lęku wysokości Scotty’ego, kazał mu śledzić Judy, aby ten był świadkiem jej „samobójstwa” i mógł zeznać, że była opętana. Z wieży skoczyła nie Judy, lecz prawdziwa żona Gavina, przywiązana na szczycie i zepchnięta przez niego. Proste, prawda.

Judy postanawia wyrzucić list. W rzeczywistości naprawdę kocha Scotty’ego i zaczynają romans, choć pełen napięć: Scotty obsesyjnie próbuje zmienić Judy w Madeleine – kupuje jej ubrania, każe farbować włosy. Judy nie chce tego, ale ulega.

Judy w roli Madeleine • Streszczenie filmu „Zawrót głowy”

Kiedy Judy zakłada naszyjnik, który powinien należeć do Carlotty, oszustwo wychodzi na jaw. Rozwścieczony Scotty zabiera ją samochodem z powrotem do misji.

Zmusza ją, by weszła z nim na wieżę. Kiedy docierają na szczyt, Judy musi przyznać się do oszustwa (Scotty pokonał już lęk wysokości). Zapłakana błaga go o wybaczenie. Wtedy z ciemności wyłania się czyjaś sylwetka. Judy gwałtownie odskakuje, traci równowagę i spada z wieży, powtarzając scenę śmierci, w której wcześniej brała udział jako uczestniczka mistyfikacji.

Okazuje się, że to była tylko zakonnica, a zakończenie „Zawrotu głowy” to Scotty wpatrujący się w kobietę, którą właśnie stracił po raz drugi.

Dlaczego „Zawrót głowy” jest jednym z wielkich filmów

Jeśli spojrzeć wyłącznie na streszczenie fabuły „Zawrotu głowy”, można nie zrozumieć, dlaczego film ten zyskał status klasyki. Dziwny facet wplątuje się w zawiłą intrygę morderstwa i zakochuje się w jednej z morderczyń? Brzmi jak zwyczajny wtorek.

Oczywiście sama fabuła jest wciągająca, a zwroty akcji – znakomicie poprowadzone. Jednak to, co naprawdę wyróżnia „Zawrót głowy”, to dwa główne elementy: jego motywy oraz innowacyjne wykorzystanie formy filmowej.

W swoim wcześniejszym filmie „Okno na podwórze” Alfred Hitchcock badał z perspektywy widza podglądacką naturę kina. W „Zawrocie głowy” powraca do autotematycznej refleksji nad filmem, tym razem jednak z perspektywy reżysera.

Każda analiza „Zawrotu głowy” musi zacząć się od samego Hitchcocka. Powszechnie wiadomo, że był on niezwykle wymagającym reżyserem, dążącym bezkompromisowo do doskonałości. Do aktorów miał bardzo mało cierpliwości, nazywał ich wręcz „bydłem”. Jego relacje z aktorkami były szczególnie napięte.

Najbardziej znanym przykładem jest jego relacja z muzą Tippi Hedren. Hedren zagrała dla Hitchcocka w filmach „Ptaki” i „Marnie”. Reżyser traktował ją skrajnie brutalnie – molestował ją seksualnie, a gdy spotkał się z odmową, wyładowywał na niej swoją wściekłość na planie.

Podczas kręcenia „Ptaków” Hitchcock kazał użyć prawdziwych ptaków atakujących aktorów; po wyjątkowo okrutnym dniu zdjęciowym Hedren zemdlała z wyczerpania psychicznego i fizycznego. Zabrano ją do lekarza, który zalecił co najmniej tydzień odpoczynku. Hitchcock zaprotestował, a lekarz odpowiedział: „Chce pan ją zabić?”

Ta chęć kontrolowania i znęcania się nad kobietami znajduje wyraźne, celowe odbicie w konstrukcji postaci w „Zawrocie głowy”. Jedna z najbardziej przejmujących scen to moment, gdy Scotty (odgrywający symbolicznie rolę reżysera) zmusza Judy, by ubierała się jak Madeleine. Oczywiście zadaje jej tym cierpienie, ale nie potrafi przestać – potrzebuje, by wyglądała idealnie, dokładnie tak, jak sobie wymarzył.

Hitchcock wykazuje tu niezwykłą samoświadomość. Choć Scotty robi wszystko, co w jego mocy, nie jest w stanie uczynić z Judy kobiety z własnej wyobraźni, tej, którą kiedyś grała. Judy sama jest aktorką – przez większość filmu odgrywa rolę Madeleine. Scotty nie potrafi w pełni zaakceptować jej prawdziwego „ja”, a to ją irytuje, podobnie jak Hitchcocka irytowało, że jego muzy poza ekranem nie są tak doskonałe, pełne klasy i wdzięku, jak przed kamerą.

W efekcie taki erotyczny model reżyserowania jest ostatecznie daremny – prowadzi wyłącznie do złamanego serca i destrukcji.

Taka analiza procesu tworzenia filmów jest głównym powodem, dla którego „Zawrót głowy” wciąż pozostaje aktualny – moralny paradoks leżący u rdzenia filmu jest do dziś jednym z centralnych paradoksów Hollywood, gdzie wielu wpływowych twórców balansuje na granicy między wymagającym reżyserem a manipulującym sadystą.

To właśnie te tematy czynią „Zawrót głowy” dziełem wykraczającym daleko poza ramy zwykłego thrillera. Film jest niezwykle bogaty znaczeniowo. Pod względem czysto filmowego rzemiosła „Zawrót głowy” jest niemal doskonały. Każdą scenę można rozebrać na czynniki pierwsze, analizując kolejne elementy: montaż, muzykę, zdjęcia, reżyserię, grę aktorską, scenografię.

Od pierwszych ujęć „Zawrót głowy” przedstawia kobiety jako obiekty, które można kształtować. Pierwszy kadr to ekstremalne zbliżenie na kobiecą twarz. Kamera zatrzymuje się na jej oku, a tytuł filmu wyłania się z jej źrenicy – motyw podwójnie znaczący, bo Scotty nazywa Judy „uczenicą” Gavina.

Następnie następuje pokaz eksperymentalnej animacji autorstwa wielkiego Saula Bassa (mistrza sekwencji czołowych). Jest ona hipnotyzująca, niezwykle pomysłowa, jakby wciągała widza do środka – tak jak historia wciąga Madeleine i Scotty’ego.

Być może najbardziej wpływową techniką zdjęciową w „Zawrocie głowy” jest zoom z jednoczesnym odjazdem kamery (określany trafnie mianem „efektu vertigo”). W filmie pełni on rolę wizualnej metafory lęku wysokości Scotty’ego. Za każdym razem, gdy znajduje się wysoko, widzimy świat jego oczami poprzez ten efekt – wywołujący zawroty głowy i dyskomfort.

A to zaledwie wierzchołek góry lodowej formalnych środków wykorzystanych w „Zawrocie głowy”. Kompozytor Bernard Herrmann daje z siebie wszystko – tworzy zjawiskową ścieżkę dźwiękową, która długo pozostaje w pamięci po seansie. Operator Robert Burks komponuje zapierające dech w piersiach kadry w każdej scenie, na przykład:

Zakończenie „Zawrotu głowy”

James Stewart daje jeden z najbardziej subtelnych występów w swojej karierze, grając wewnętrznie rozdartą postać, funkcjonującą w moralnej szarej strefie (takich ról zwykle unikał). Kim Novak jako Judy jest przejmująca; tworzy jedną z najbardziej złożonych i budzących współczucie kobiecych postaci w dorobku Hitchcocka.

„Zawrót głowy” to dzieło stworzone przez ludzi znajdujących się u szczytu swoich twórczych możliwości – i widać to w każdym kadrze.

Dziedzictwo „Zawrotu głowy”

Do dziś „Zawrót głowy” wywiera ogromny wpływ na filmowców. Magazyn „Sight & Sound” uznał go za najlepszy film wszech czasów, a ranking ten uchodzi za najbardziej prestiżowy w świecie kina.

Jeśli widziałeś „Taksówkarza”, zrozumiesz, że związki między „Zawrotem głowy” a długimi scenami jazdy samochodem u Scorsesego nie są przypadkowe. „Taksówkarz” pełen jest scen przywodzących na myśl „Zawrót głowy”, gdy Travis Bickle jeździ taksówką po ulicach miasta.

Scorsese nie jest jedynym znanym reżyserem odwołującym się do Hitchcocka. W „2001: Odysei kosmicznej” Stanleya Kubricka znajdziemy podobną, eksperymentalną sekwencję, w której bohater podróżuje przez czas i przestrzeń.

A to tylko część długiej listy twórców, którzy wyraźnie nawiązują do „Zawrotu głowy”. Geny tego filmu są wszechobecne w kinie XX i XXI wieku. Lista filmów pozostających pod jego wpływem mogłaby być nieskończenie długa – i to najlepiej świadczy o trwałej sile oddziaływania „Zawrotu głowy”.