Czym jest jump cut? 5 sposobów użycia jump cutu w filmie

Wyjaśnienie jump cutu w filmie

Podobnie jak cięcie na dopasowanie, jump cut jest skuteczną techniką montażu filmowego służącą do ukazania skoku w czasie. Odpowiednio użyty może wspierać narrację. Zaczniemy od definicji jump cutu, a potem omówimy kilka kreatywnych sposobów, w jakie używali go tacy twórcy jak Spielberg czy Guy Ritchie.

Co to jest jump cut?

Jump cut to cięcie przerywające jedno ujęcie w taki sposób, że obiekt filmowany wydaje się natychmiast „przeskakiwać” w czasie do przodu. Podczas gdy większość technik montażowych ma na celu „ukrycie” cięcia, jump cut jest świadomym wyborem stylistycznym, który samo cięcie całkowicie uwidacznia.

Niektórzy filmowcy uważają jump cut za coś z gruntu złego, ponieważ zwraca on uwagę na konstrukcję i montaż filmu. Postrzega się go jako naruszenie klasycznego montażu ciągłościowego – czyli takiego, którego celem jest stworzenie dla historii iluzji nieprzerwanego czasu i przestrzeni.

Jump cut różni się od cięcia na dopasowanie tym, że to drugie ma za zadanie stworzyć płynne przejście między dwiema osobnymi scenami. Typowym celem cięcia na dopasowanie jest metaforyczne porównanie dwóch różnych obiektów, tematów lub scenerii.

Jak używać jump cutu w filmie:

• w montażu
• do wzmacniania napięcia
• przy wprowadzaniu bohaterów
• do podkreślania stanu psychicznego
• w wywiadach dokumentalnych

Skąd wziął się jump cut?

Jump cut istnieje od zarania kina. Definicja jump cutu byłaby niepełna bez wspomnienia pewnego filmowca. Georges Méliès wykorzystywał tę technikę do tworzenia na ekranie magicznych iluzji. Jako iluzjonista Méliès wycisnął z niej pełnię możliwości, tworząc efektowne i niezapomniane „magiczne ujęcia”.

Eksperymenty Mélièsa z montażem w zasadzie uczyniły go ojcem efektów specjalnych w filmie. Z perspektywy nowatorskiego kina jego jump cuty były idealne, ale jak filmowcy mogli naturalnie wpleść tę technikę w kino fabularne? W Rosji pojawiły się radykalne techniki montażowe zebrane pod pojęciem „montażu radzieckiego”, natomiast Hollywood poszło w zupełnie innym kierunku.

Od lat 20. do 50. XX wieku, wraz z rozkwitem systemu wytwórni hollywoodzkich, dominujący model produkcji filmowej stawiał na „niewidzialność”. Klasyczne kino hollywoodzkie dążyło do „ukrycia” struktury filmu. Teoretycznie miało to pozwolić widzowi całkowicie zanurzyć się w opowieści.

Łamanie tej iluzji i przypominanie widzom, że oglądają film, było w zasadzie zakazane. Aż do momentu, gdy pojawiła się francuska Nowa Fala i wyrzuciła podręcznik zasad przez okno. Bez oddania zasług Francuzom definicja jump cutu również byłaby niepełna.

Jump cut i francuska Nowa Fala

Nowoczesne użycie jump cutu zaczęło się od Jeana-Luca Godarda i jego przełomowego filmu „Do utraty tchu” (Breathless) z 1960 roku, bez wątpienia jednego z najlepszych filmów francuskiej Nowej Fali. Na pierwszy rzut oka „Do utraty tchu” jest kryminalnym romansem, ale wszystkie typowe oczekiwania wobec takiej historii zostają tu podważone.

W pewnym momencie dwoje głównych bohaterów jedzie razem samochodem. Kamera pozostaje stale na Patricii (granej przez Jean Seberg), jednak wielokrotnie przeskakujemy jump cutami w przód do pozornie losowych, niepewnych chwil.

Godard celowo niszczył „niewidzialność” tak wysoko cenioną w głównym nurcie kina hollywoodzkiego i francuskiego. Montaż tworzy tu efekt dysonansu – w pełni zamierzony. Z dzisiejszej perspektywy te przykłady jump cutów nie wydają się aż tak radykalne, ale w 1960 roku wywarły ogromny wpływ.

Jak dziś używamy jump cutu

Jump cuty wciąż często pojawiają się w filmach, ale technika ta szczególnie szybko spopularyzowała się w internecie. W dużej mierze zawdzięczamy to vlogerom. Jump cuty w vlogach stały się tak powszechne, że możesz nawet przestać je zauważać.

Wielu vlogerów nagrywa siebie mówiących prosto do kamery jednym ciągłym ujęciem. Cięcia sygnalizują zmianę wątku myślowego lub przeskok w opowieści, ale pozycja vlogera względem kamery pozostaje praktycznie taka sama.

Przy montażu ujęć ostatecznym celem powinno być przekazanie tego, co najważniejsze. Dlatego znajomość jump cutu jest kluczową umiejętnością pomagającą stworzyć jak najlepszy film.

Jump cut w montażu

„Lista Schindlera” (1993) to jeden z najlepszych filmów Stevena Spielberga. Opowiada historię przedsiębiorcy Oskara Schindlera, który zatrudniając w swojej fabryce ponad tysiąc polskich Żydów, ratuje ich przed Holokaustem.

W filmie jest moment, w którym wykorzystano jump cut – w sposób raczej nieoczekiwany jak na taki film. To zasadniczo lekki, komediowy segment montażowy w ponurym dramacie o Zagładzie.

Zastosowanie jump cutów w tej scenie ma dwa powody. Po pierwsze, przekazują upływ czasu. Schindler podczas urzędowania w biurze spotyka wiele kobiet. Jak w każdym montażu, możemy szybko i sprawnie przejść przez ten proces – to praktyczny aspekt.

Po drugie, cięcia służą tu humorowi. Te kobiety ewidentnie nie potrafią pisać na maszynie, a pokazując je w takiej sekwencji, film daje widzowi chwilę wytchnienia w mrocznym obrazie – krótką interludię, która jednocześnie posuwa fabułę naprzód.

Wzmacnianie napięcia za pomocą jump cutu

W „Biegnij, Lola, biegnij” (Run Lola Run, 1998) widzimy zupełnie inne zastosowanie jump cutu. Chłopak Loli miał przekazać pieniądze przestępczemu bossowi, ale zgubił 100 tysięcy marek. Lola musi w 20 minut zdobyć tę kwotę, by uratować mu życie.

W tej scenie zrozpaczona Lola rozważa wszystkie możliwe sposoby zdobycia pieniędzy. Widzimy przykłady jump cutów, gdy Lola intensywnie główkuje.

Jak wskazuje opis fabuły, „Biegnij, Lola, biegnij” to film w szybkim tempie, bez chwili do stracenia. Jump cuty podkreślają ten fakt, pozwalając nam wejść bezpośrednio w sposób myślenia Loli. Właśnie otrzymała druzgocącą wiadomość. Jest pełna lęku i całkowicie zagubiona.

Ludzki umysł nie przetwarza informacji w ten sposób. Oko woli płynny, ciągły ruch, więc jump cut mu się sprzeciwia. Choć wiele filmów unika takiego efektu, tutaj sprawdza się on idealnie. Montaż buduje w widzu określony nastrój, co czyni tę technikę bardziej pożądaną niż standardowe ujęcia i cięcia.

Jump cut wprowadzający postać

„Przekręt” (Snatch) to kryminał Guya Ritchiego z 2000 roku, opowiadający o grupie przestępców szukających skradzionego diamentu oraz o promotorze bokserskim pracującym dla sadystycznego bossa.

Film zawiera wiele chwytów, które Ritchie stosuje w całej swojej twórczości, w tym zamiłowanie do szybkiego montażu, najlepiej widoczne w sekwencji otwierającej.

Czołówka jest pełna jump cutów i innych formalnych fajerwerków. Cały fragment trwa mniej niż 90 sekund, a w tym czasie Ritchie musi przekazać ogrom informacji.

Wprowadzenie postaci na poziomie scenariusza wymaga sporo pracy, ale Ritchie znalazł skuteczny sposób, by zrobić to poprzez montaż. Jego zadaniem jest przedstawienie dwunastu bohaterów, z których każdy ma swoją osobowość i cele. Aby przyspieszyć tempo, reżyser wykorzystuje jump cuty, by przewinąć czas do przodu i zbudować prawdziwą energię narracji.

Najbardziej wyrazisty przykład jump cutu w tej sekwencji to wprowadzenie Mickey’ego (granego przez Brada Pitta). Dostaje on plik banknotów, a jego kompan próbuje go dotknąć. Mickey trzaska go po rękach kilkukrotnie, pomiędzy ujęciami pojawia się jump cut – i w kilka sekund widz dostaje pełen obraz tej postaci. Nawiasem mówiąc, to jedna z najlepszych ról Brada Pitta.

Ten jump cut spełnia podwójną funkcję. Reszta filmu będzie szybka i energetyczna. Zastosowanie jump cutów już w otwarciu daje widzowi jasny sygnał, jaki rodzaj filmu ogląda – i że powinien zapiąć pasy.

Jump cut podkreślający stan psychiczny

Jednym z najbardziej zaskakujących i poruszających momentów w „Genialnym klanie” (The Royal Tenenbaums, 2001) jest próba samobójcza Richie’ego (Luke Wilson). Tuż przed nią zaczyna obcinać włosy i golić się. W tej mrocznej scenie widzimy liczne jump cuty.

Na powierzchni wygląda to jak praktyczny wybór – skrócenie czasu i szybkie przeprowadzenie widza przez cały proces. Zastanów się jednak nad emocjonalnym wpływem tej sceny.

Jump cut w filmie często służy do budowania ekscytacji lub energii, ale tutaj staje się poetyckim środkiem wizualizacji smutku. Wes Anderson nie musiał pokazywać samego strzyżenia włosów Richie’ego. Wyraźnie zdecydował się podzielić z widzem ekstremalnie intymną chwilą postaci, która jest na absolutnym dnie. Jump cut jest wizualnym odbiciem niestabilnego, rozbitego stanu emocjonalnego Richie’ego.

Jump cut wzdłuż osi (same-axis jump cut)

Pewna pododmiana jump cutu daje podobny efekt, ale jest wykonywana nieco inaczej. Klasyczny jump cut przenosi nas w czasie do przodu w obrębie ujęcia, natomiast jump cut wzdłuż osi zmienia wyłącznie punkt widzenia kamery, nie przeskakując w czasie.

Innymi słowy, z tej samej pozycji kamery cięcie nagle zmienia ogniskową – na dłuższą lub krótszą. Mówiąc prościej: przy każdym cięciu główny obiekt w kadrze staje się większy lub mniejszy. Funkcja jump cutu wzdłuż osi jest podobna do ruchu zoom, ale bez stopniowego zbliżenia – zmiana jest nagła i dysonansowa.

Na przykład, gdy Elliott i jego przyjaciele ukrywają E.T. przed władzami, obcy wpada w panikę. W tej sekwencji pojawiają się jump cuty wzdłuż osi.

Alfred Hitchcock również był fanem tej techniki i używał ostro brzmiących, dezorientujących jump cutów w momentach czystej grozy. Jeśli widziałeś słynną scenę pod prysznicem w „Psychozie”, gdy Marion odwraca się twarzą do mordercy, kamera przeskakuje coraz bliżej jej krzyczących ust.

Podobna scena jest w „Ptakach”: Lydia znajduje ciało ojca po ostatnim śmiertelnym ataku.

Hitchcock stale szukał nowych sposobów, by zbliżyć doświadczenie widza do przeżyć postaci (por. wspomniana scena pod prysznicem i „zoom Hitchcocka” w „Zawrót głowy”). W tym momencie użycie jump cutu wzdłuż osi, który prowadzi nas coraz bliżej śmierci, sprawia, że to szokujące odkrycie jest równie wstrząsające dla widza.