Czym jest kontrast światła i cienia w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Przez dziesięciolecia filmowcy nieustannie eksperymentują z kreatywnym oświetleniem i technikami filmowymi. Jednak niektóre z najlepszych technik oświetleniowych, takie jak chiaroscuro, do dziś wywierają ogromny wpływ na kino. Choć chiaroscuro jest popularne w filmie od prawie stulecia, współczesne produkcje wciąż niezwykle wysoko cenią jego wartość. Czym więc dokładnie jest chiaroscuro w filmie? I jak jest dziś wykorzystywane? Przyjrzyjmy się temu, analizując przykłady zastosowania chiaroscuro w filmach – od przeszłości po współczesność.

Skąd wywodzi się chiaroscuro?

Chiaroscuro to brzmiący bardzo profesjonalnie termin filmowy, lecz sama koncepcja jest dość prosta. W najprostszych słowach chiaroscuro oznacza kontrast między światłem a cieniem. Ale skąd właściwie się wzięło? I jak rozwinęło się w tak ważny nurt artystyczny?

W swej istocie chiaroscuro obejmuje dwie rzeczy: technikę oświetleniową oraz ruch artystyczny, ale najpierw zdefiniujmy je formalnie.

Czym jest chiaroscuro?

Chiaroscuro to termin pochodzący z języka włoskiego, używany do opisu techniki operowania światłem i cieniem w dziełach sztuki (zwłaszcza w malarstwie). Wywodzi się z ruchu artystycznego okresu renesansu i składa się z włoskich słów „chiaro” („jasny”, „klarowny”) oraz „oscuro” („ciemny”, „mroczny”). Odnosi się do dramatycznego efektu, jaki powstaje w dziełach wizualnych dzięki zestawieniu obszarów jasnych i ciemnych.

W zdjęciach filmowych termin ten oznacza oświetlenie o wysokim kontraście, które buduje w obrazie wyraźny kontrast światła i cienia. Jest to szczególnie istotne w filmach czarno-białych, zwłaszcza w kinie niemieckiego ekspresjonizmu. Później hollywoodzkie kino noir przekształciło oświetlenie chiaroscuro w stylowy standard.

Przykłady chiaroscuro w filmie

• Gabinet doktora Caligari (1920)

• Nosferatu – symfonia grozy (1922)

• Sokół maltański (1941)

• Trzeci człowiek (1949)

• Czas apokalipsy (1979)

Światło i mrok w sztuce renesansu

Zanim przeanalizujemy oświetlenie chiaroscuro w filmie, musimy najpierw zrozumieć ruch artystyczny chiaroscuro w okresie renesansu (ok. 1400–1600). Jeśli znasz epokę renesansu, wiesz, że był to czas rozkwitu sztuki. Jednym z najważniejszych osiągnięć w tym okresie była właśnie technika operowania światłem i cieniem w malarstwie.

Caravaggio, Leonardo da Vinci i Rembrandt to najsłynniejsi malarze włoskiego renesansu, znani między innymi z wykorzystania chiaroscuro w swoich dziełach; jednak chyba nikt nie posługiwał się tą techniką tak brawurowo jak Caravaggio.

Nerdwriter1 w swoim filmie o Caravaggiu zwraca uwagę na istotną rzecz: kiedy widzowie po raz pierwszy obcowali z mistrzowsko zastosowanym chiaroscuro w malarstwie, musiało to wywoływać niespotykane dotąd wrażenie. Na tle obrazów średniowiecznych i antycznych klarowność, bogactwo detali i nasycenie barw u Caravaggia były absolutnie bezkonkurencyjne.

W okresie renesansu artyści w całej Europie zaczęli wykorzystywać chiaroscuro. Dlatego chiaroscuro uważa się za odrębny nurt artystyczny epoki renesansu.

Powrót chiaroscuro w filmie

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Po okresie świetności jako ruchu artystycznego chiaroscuro pozostawało ważną częścią sztuk wizualnych, ale ponownie zyskało ogromną popularność dopiero we wczesnych latach kina. Gabinet doktora Caligari jest powszechnie uznawany za film, który zapoczątkował niemiecki ekspresjonizm i w dużej mierze przyczynił się do odrodzenia chiaroscuro. Na poniższym kadrze zauważysz, że zestawienie światła i cienia służy do stworzenia efektu nadrealności.

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

W późniejszym okresie niemieckiego ekspresjonizmu reżyserzy zaczęli stosować silne chiaroscuro w filmach noir. M Fritza Langa to być może najbardziej emblematyczny przykład wykorzystania tej techniki w niemieckim kinie. Spójrz na głębię tego kadru:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Ten kadr z M może być nieco prześwietlony, ale wyraźnie widać, że oświetlenie zostało zaprojektowane bardzo świadomie. Filmowcy tacy jak Fritz Lang oraz operator Karl Freund, którzy przenieśli się do Stanów Zjednoczonych, zabrali ze sobą również swój styl oświetlenia.

W złotej erze Hollywood chiaroscuro było stałym elementem sztuki filmowej. Widać to choćby w jednym z najwybitniejszych filmów w historii Hollywood:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Obywatel Kane Orsona Wellesa wyznaczył nowe standardy w zakresie techniki filmowej w Hollywood. Za to, w dużej mierze, należy podziękować Wellesowi oraz znakomitemu operatorowi Greggowi Tolandowi. Jednym z powodów, dla których Obywatel Kane odniósł tak wielki i trwały sukces, jest właśnie śmiała, ryzykowna strategia zdjęciowa.

Wcześniej widzieliśmy już gry światła i cienia, ale nigdy w takim wydaniu. Wcześniej widzieliśmy też głęboką ostrość, lecz nigdy w takiej formie.

Styl wizualny Obywatela Kane’a jest wyjątkowy i efektowny, ale w tym samym okresie inny gatunek filmowy również intensywnie wykorzystywał światło i cień. Twarde kryminały detektywistyczne, takie jak Sokół maltański Johna Hustona, przeniosły ten mroczny, dramatyczny styl oświetlenia do świata zbrodni.

Choć nie są to horror y, sposób oświetlenia sugeruje ciemność, jaką czasem odkrywamy we własnym wnętrzu.

Chiaroscuro w filmie • Sokół maltański

Oświetlenie chiaroscuro stało się znakiem rozpoznawczym filmów noir lat 50. i 60., a nawet jedną z głównych cech stylu Nowego Hollywood.

Ojciec chrzestny Francisa Forda Coppoli słynie z mrocznego oświetlenia; często oświetlona jest tylko połowa twarzy postaci, co stanowi kluczowy element chiaroscuro.

Ponieważ technika ta zaciemnia części bohatera, jest powszechnie używana do budowania suspensu i bardzo często pojawia się w thrillerach oraz horrorach. Oczywiście Ojciec chrzestny nie jest typowym thrillerem ani horrorem, ale mimo to wykorzystuje chiaroscuro do kreowania napięcia. Dodatkowo znakomicie wzmacnia moralną dwuznaczność, która przenika sagę rodu Corleone – i to właśnie ujawnia wpływy kina noir.

Jeszcze raz: ta technika oświetlenia jest jasno skierowanym ukłonem w stronę epoki noir. Jest zarówno hołdem wobec poprzedników, jak i próbą kontynuowania tradycji tego typu kina.

Czym jest „film noir”?