Czym jest kontrast światła i cienia w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Przez dziesięciolecia filmowcy nieustannie eksplorowali kreatywne oświetlenie i techniki filmowe. Jednak niektóre z najlepszych metod oświetlenia, takie jak chiaroscuro, wciąż wywierają głęboki wpływ na kino. Choć technika chiaroscuro jest popularna w filmie od niemal wieku, współczesne kino nadal wysoko ceni jej wartość. Czym więc dokładnie jest chiaroscuro w filmie? I jak jest dziś stosowane? Przyjrzyjmy się temu, analizując przykłady chiaroscuro w filmach – od przeszłości po współczesność.

Skąd wywodzi się chiaroscuro?

Chiaroscuro to filmowy termin, który brzmi bardzo profesjonalnie, ale sama koncepcja jest dość łatwa do zrozumienia. W prostych słowach, chiaroscuro to kontrast pomiędzy światłem a ciemnością. Ale skąd wzięło się chiaroscuro? Jak rozwinęło się w tak ważny nurt artystyczny?

W istocie chiaroscuro obejmuje dwa aspekty: jest zarówno techniką oświetlenia, jak i ruchem artystycznym. Najpierw jednak zdefiniujmy je formalnie.

Czym jest chiaroscuro?

Chiaroscuro to włoski termin używany do opisu techniki operowania światłem i cieniem w dziełach sztuki (zwłaszcza w malarstwie). Wywodzi się z artystycznego ruchu renesansowego i składa się z włoskich słów „chiaro” (oznaczającego „jasny” lub „świetlisty”) oraz „oscuro” (oznaczającego „ciemny” lub „mroczny”). Odnosi się do dramatycznego efektu, jaki powstaje w dziełach wizualnych dzięki zastosowaniu wyraźnych obszarów światła i cienia.

W zdjęciach filmowych termin ten odnosi się do światła o wysokim kontraście, które tworzy w filmie silny kontrast jasnych i ciemnych partii. Szczególnie dotyczy to filmów czarno-białych, zwłaszcza niemieckiego ekspresjonizmu. Później hollywoodzkie kino noir uczyniło chiaroscuro standardowym elementem stylu.

Przykłady chiaroscuro w filmie

• Gabinet doktora Caligari (1920)

• Nosferatu (1922)

• Sokół maltański (1941)

• Trzeci człowiek (1949)

• Czas apokalipsy (1979)

Odkrywając sztukę światła i ciemności w renesansie

Zanim przeanalizujemy oświetlenie chiaroscuro w filmie, musimy zrozumieć renesansowy ruch artystyczny chiaroscuro (ok. 1400–1600). Jeśli jesteś zaznajomiony z okresem renesansu, wiesz, że był to czas rozkwitu twórczości artystycznej. Jednym z najważniejszych osiągnięć był rozwój technik światłocienia w malarstwie.

Caravaggio, Leonardo da Vinci i Rembrandt to najsłynniejsi malarze włoskiego renesansu, znani z wykorzystywania chiaroscuro w swoich obrazach; być może jednak nikt nie posługiwał się tą techniką lepiej niż Caravaggio.

Nerdwriter1 w swoim materiale wideo o Caravaggiu zwraca uwagę na ważny aspekt: gdy ludzie po raz pierwszy stykali się z mistrzowskim chiaroscuro w jego obrazach, musieli odczuwać niespotykane dotąd wrażenie. W porównaniu z malarstwem średniowiecznym i starożytnym, klarowność, bogactwo detali i nasycenie barw u Caravaggia były bezkonkurencyjne.

W epoce renesansu artyści w całej Europie przyjmowali technikę chiaroscuro. Z tego powodu chiaroscuro uważa się za jeden z nurtów artystycznych renesansu.

Powrót chiaroscuro w filmie

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Po renesansowym ruchu artystycznym chiaroscuro nadal pozostawało ważną częścią sztuki wizualnej, ale dopiero we wczesnym kinie ponownie zyskało ogromną popularność. Gabinet doktora Caligari jest powszechnie uznawany za dzieło otwierające niemiecki ekspresjonizm filmowy i w znacznym stopniu przyczynił się do odrodzenia techniki chiaroscuro. Na poniższym kadrze widać, jak zestawienie światła i cienia służy kreowaniu efektu surrealizmu.

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

W późniejszej fazie niemieckiego ekspresjonizmu reżyserzy zaczęli wykorzystywać silne chiaroscuro w kinie noir. M Fritza Langa jest być może najbardziej reprezentatywnym przykładem zastosowania tej techniki w niemieckim filmie. Spójrz na głębię wizualną tego kadru:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Ten kadr z filmu M może wydawać się nieco prześwietlony, ale wyraźnie widać, że gra światłem i cieniem jest starannie zaplanowana. Kiedy filmowcy tacy jak Fritz Lang i operator Karl Freund przenieśli się do Stanów Zjednoczonych, zabrali ze sobą także swój styl oświetlenia.

W złotej erze Hollywood chiaroscuro pozostawało ważną częścią sztuki filmowej. Spójrzmy na przykład jednego z największych filmów w historii Hollywood:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Obywatel Kane w reżyserii Orsona Wellesa wyznaczył nowe standardy techniki filmowej w Hollywood. Za to należy podziękować zarówno Wellesowi, jak i wybitnemu operatorowi Greggowi Tolandowi. Jednym z powodów ogromnego i trwałego sukcesu Obywatela Kane’a jest odważna, ryzykowna strona zdjęć.

Wcześniej widzieliśmy już efekty gry światła i cienia, ale nie w takiej formie. Wcześniej widzieliśmy również głęboką ostrość, ale nie w takim wydaniu.

Styl wizualny Obywatela Kane’a jest wyjątkowy i olśniewający, lecz w tym samym okresie funkcjonował również gatunek, który podobnie operował światłem i cieniem. Mowa o twardych, detektywistycznych kryminałach, takich jak Sokół maltański Johna Hustona, które przeniosły mroczne, dramatyczne oświetlenie do świata zbrodni.

Choć nie są to typowe filmy grozy, samo światło sugeruje tę ciemność, którą czasem odkrywamy w głębi własnego wnętrza.

Chiaroscuro w filmie • Sokół maltański

Światło chiaroscuro stało się znakiem rozpoznawczym kina noir lat 50. i 60., a nawet jednym z głównych elementów stylu Nowego Hollywood.

Ojciec chrzestny Francisa Forda Coppoli słynie z mrocznego oświetlenia – twarze bohaterów są często oświetlone tylko z jednej strony, co jest kluczowym elementem chiaroscuro.

Ponieważ technika ta zaciemnia część postaci, często wykorzystuje się ją do budowania suspensu i dlatego jest bardzo popularna w thrillerach i horrorach. Oczywiście Ojciec chrzestny nie jest typowym thrillerem ani horrorem, ale mimo to używa chiaroscuro do kreowania napięcia. Dodatkowo technika ta wzmacnia moralną dwuznaczność przenikającą sagę rodu Corleone – co wyraźnie odzwierciedla wpływ kina noir.

Podkreślmy raz jeszcze: ten sposób oświetlenia jest wyraźnym ukłonem w stronę epoki noir. Jest zarówno hołdem dla poprzedników, jak i próbą podtrzymania ich dziedzictwa.

Czym jest „kino noir”?