Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym seansie lub lekturze nagle widzisz, że wszystkie wskazówki od początku były na wierzchu i wywracały fabułę do góry nogami? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedź – potężna technika opowiadania historii, która sprawia, że finał, choćby nie wiadomo jak szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne używanie zapowiedzi może budować napięcie i utrzymywać uwagę odbiorcy aż do końca opowieści.

Zapowiedź

Dobrze wykorzystana zapowiedź potrafi niezwykle skutecznie wciągnąć odbiorców. Jeśli jest zbyt oczywista, widz lub czytelnik może stracić zainteresowanie. Jeśli zbyt subtelna – może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przeanalizujemy przykłady zapowiedzi w filmach, trzeba najpierw zdefiniować, czym jest zapowiedź i jaką pełni funkcję. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga opowiadać historię?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to zabieg literacki polegający na sugerowaniu lub zapowiadaniu przyszłych wydarzeń w historii. Może być bardzo skutecznym narzędziem budującym ciekawość, intrygę, napięcie, a nawet poczucie harmonii narracyjnej na końcu filmu lub powieści. Autorzy często stosują ją już we wczesnych etapach opowieści, by przygotować grunt pod późniejsze wydarzenia. „Sugerowanie”, „przepowiednia” – to synonimy zapowiedzi. Choć typ zapowiedzi można określać ze względu na jej subtelność lub bezpośredniość, jej główna rola pozostaje ta sama: przykuć uwagę odbiorcy.

• budowanie suspensu
• dramatyczna kulminacja
• wzmacnianie oczekiwania

Dwa typy zapowiedzi

Skoro znasz już definicję zapowiedzi, zapewne przychodzą ci do głowy konkretne przykłady z książek lub filmów. Wszystkie da się zaliczyć do jednego z dwóch typów zapowiedzi.

Bezpośrednia zapowiedź to element opowieści, który wprost sugeruje, co się wydarzy. Może to się odbywać poprzez dialog, narratora lub przepowiednię w świecie przedstawionym.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już na początku sztuki wkłada w usta trzech wiedźm jasną zapowiedź losu Makbeta: „będziesz królem w przyszłości”, podczas gdy Banko ma zostać „ojcem królów”.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, bo jednocześnie daje nam informacje i sprawia, że my – razem z bohaterami – chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, skoro ostatecznie to ród Banka przejmie władzę?

Pośrednia zapowiedź to element opowieści, który za pomocą subtelnych wskazówek sugeruje, co się wydarzy. Te sygnały nie są oczywiste i w pełni rozumiemy je dopiero wtedy, gdy zapowiadane wydarzenia już nastąpią.

„Myszy i ludzie” są tu świetnym przykładem.

Przez całą książkę pojawiają się wzmianki o tym, że Lennie przypadkiem zabija to, co głaszcze. Buduje to podstawę pod kulminacyjną scenę z żoną Curleya.

Choć sposobów definiowania zapowiedzi są zasadniczo dwa, oba – jeśli są dobrze użyte – prowadzą do tego samego celu. Rdzeniem tej techniki jest przyciągnięcie uwagi odbiorcy.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi albo ich nazwą się ją określa. Przyjrzyjmy się terminom, z którymi najczęściej się ją łączy.

Strzelba Czechowa to bardzo znana forma zapowiedzi. Odnosi się do zasady sformułowanej przez Antona Czechowa: jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to pod koniec musi wypalić.

Sedno tej reguły: detal, który wyeksponujesz na początku, powinien odegrać rolę później. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź.

Fałszywy trop (red herring) wykorzystuje znajomość zapowiedzi przeciw odbiorcy. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet ukryty pod poduszką – zakładamy, że to zapowiedź późniejszego użycia broni. Jeśli okaże się, że pistolet jest atrapą albo w ogóle nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fałszywym tropem. To element historii, który kieruje nas w jedną stronę tylko po to, by później nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja w przyszłość (flashforward) pokazuje nam przyszłość. Ale flashforward może być na tyle niejasny, że sam pełni funkcję zapowiedzi. Na przykład: widzimy zbliżenie dłoni wyciągającej pistolet spod poduszki, nie wiemy czyja to ręka ani w jakim celu, po czym cofamy się do wydarzeń sprzed tego momentu. To też forma zapowiedzi.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź pojawiła się w filmie, istniała już w książkach. Autorzy wszystkich gatunków mogą się czegoś nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka zapowiedzi. Romeo mówi: „Niech przyjdzie śmierć i niech mnie weźmie. Juliet tak chce”. To (dość jawnie) zapowiada los jego i ukochanej.

Julia śni także o tym, że widzi Romea na dnie grobu. To również zwiastuje, że wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” też jest ponure – i wcale nie pozbawione zapowiedzi. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zachowaj się jak rozsądny człowiek i wrzuć ją z powrotem w ogień.”

Po czymś takim większość czytelników spodziewa się, że sprawy potoczą się bardzo źle.

Jeszcze jedna przygnębiająca opowieść. John Steinbeck w swoim słynnym dziele zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinno się – dla ich dobra – uśmiercić. W miarę rozwoju akcji George zaczyna wierzyć, że Lennie także spełnia te kryteria.

Przykłady zapowiedzi w filmie

Choć zasadniczo mamy dwa główne typy zapowiedzi, filmowcy znaleźli sposób, by zapowiadać wydarzenia fabuły za pomocą niemal wszystkich narzędzi kina – od tytułu filmu po kostiumy bohaterów. Analiza i rozbicie na części takich przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii okazje do zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie zauważać.

Czasem już sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Taka zapowiedź musi być na tyle niejasna, by przed seansem budzić ciekawość, a po napisach końcowych stać się zrozumiała. Bracia Coen perfekcyjnie zrobili to w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, stworzony przez pisarza i scenarzystę Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowej generacji kryminalistów, z którą musi się zmierzyć.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być realne.”

„Fight Club” to jeden z najbardziej znanych przykładów filmowego zwrotu akcji ostatnich lat. Przy drugim czy trzecim seansie zauważysz mnóstwo subtelnych wskazówek, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie istnieje naprawdę – w tym powyższą kwestię z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film jest pełen zwrotów i ginie w nim prawie każdy główny bohater. Ale czy wiedziałeś, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne wskazówki, którzy bohaterowie zginą? Inspirował się scenariuszem „Człowieka z blizną” z 1932 roku, umieszczając literę „X” w kadrach z postaciami, które później umrą.

Ten klasyczny film w stylu „who dunnit” utrzymuje widza w ciekawości i skupieniu do ostatniej chwili. Jak to robi? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) mistrzowsko łączą przez cały film subtelną, pośrednią zapowiedź z krótkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi, które spajają wszystkie wątki. Efekt: zwrot akcji, który ponad dwadzieścia lat później wciąż uchodzi za jeden z najlepszych.

Ta niesamowita finałowa scena była przez lata kopiowana i parodiowana, głównie dlatego, że tak skutecznie splata wszystkie nitki zapowiedzi w jedną całość i domyka opowieść.

„Prestiż” to świetny przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo zapowiedzi, by wciągnąć widza, ale nie zdradza kluczowego zwrotu fabularnego. Jedna z najlepszych scen to trik z ptakiem w klatce w wykonaniu Alfreda – magik zabija ptaka, a potem sprawia, że „wraca do życia”.

Zapowiedź to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowca do wzbudzania ciekawości i utrzymywania uwagi widowni. Ważne jest jednak wyczucie, ile zapowiedzi historia potrzebuje i jakiego rodzaju. Zbyt wiele zapowiedzi może uczynić fabułę przewidywalną i znużyć odbiorcę. Zbyt mało – sprawi, że stanie się chaotyczna lub nudna, co również zniechęci widzów.

Spróbuj odnaleźć w swojej historii kilka momentów, w których możesz zastosować techniki zapowiedzi, i sprawdź, które z nich najlepiej się sprawdzają.