Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w których zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym oglądaniu/lekturze nagle widzisz wszystkie wskazówki, które przewracały fabułę do góry nogami? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedzi – potężna technika opowiadania historii, dzięki której finał, choćby najbardziej szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne wykorzystanie zapowiedzi w twojej historii może stworzyć poczucie oczekiwania i utrzymać uwagę odbiorców aż do końca.

Zapowiedź

Dobrze zastosowana zapowiedź potrafi bardzo skutecznie zaangażować odbiorców. Jeśli jest zbyt oczywista, mogą stracić zainteresowanie. Jeśli jest zbyt subtelna, mogą ją całkowicie przeoczyć.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, trzeba najpierw zdefiniować, czym ona jest i jak działa. Czym przede wszystkim jest zapowiedź? Jak pomaga ci opowiadać historię?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to zabieg literacki służący do zasugerowania lub zapowiedzenia przyszłych wydarzeń w historii. Może być niezwykle skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, suspensu, a nawet poczucia harmonii narracyjnej na końcu filmu czy powieści. Autorzy często stosują zapowiedź we wczesnych partiach utworu, by przygotować grunt pod późniejsze wydarzenia. „Sugestia” i „proroctwo” to synonimy zapowiedzi. Choć rodzaj zapowiedzi można klasyfikować według jej subtelności lub bezpośredniości, jej główna rola polega na przyciąganiu uwagi odbiorców.

• budowanie suspensu

• kumulowanie napięcia dramatycznego

• wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Skoro znasz już definicję zapowiedzi, zapewne przychodzą ci do głowy przykłady z książek lub filmów. Wszystkie te przykłady można zaliczyć do jednego z dwóch typów zapowiedzi.

Bezpośrednia zapowiedź to element historii, który wprost sugeruje wydarzenia, jakie dopiero nastąpią. Może być realizowana przez dialog, narratora lub proroctwo w samej opowieści.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w otwarciu utworu wkłada w usta trzech wiedźm jasną zapowiedź losu Makbeta: „będziesz królem”, zaś Banko ma być ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, bo jednocześnie daje nam informację i sprawia, że zarówno my, jak i bohaterowie chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, a ród Banka ostatecznie przejmie tron?

Pośrednia zapowiedź to element historii, który sugeruje nadchodzące wydarzenia poprzez subtelne, rozproszone wskazówki. Nie są one oczywiste i dopiero gdy zapowiadane wydarzenie faktycznie następuje, można je w pełni zrozumieć.

„Myszy i ludzie” to świetny przykład.

Przez całą książkę powraca motyw tego, że Lennie przypadkiem zabija rzeczy, które głaszcze. Przygotowuje to grunt pod kulminacyjny moment między Lennie’em a żoną Curleya.

Choć można mówić o dwóch sposobach definiowania zapowiedzi, jeśli są użyte umiejętnie, oba równie skutecznie spełniają ten sam cel. Przyciągnięcie uwagi odbiorców jest sednem tej techniki.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź często myli się z innymi środkami literackimi albo używa się jej nazwą na określenie tych środków. Przyjrzyjmy się terminom, z którymi zwykle się ją wiąże.

Strzelba Czechowa to bardzo znany rodzaj zapowiedzi. Odnosi się do twórczości Antona Czechowa i w skrócie oznacza, że jeśli na początku historii pojawia się strzelba, to pod koniec musi ona wypalić.

Istota tej zasady brzmi: detal, który wyraźnie podkreślasz na początku, powinien odegrać rolę później. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź.

Fałszywy trop (red herring) wykorzystuje znajomość odbiorców z techniką zapowiedzi przeciwko nim. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – uznamy to za zapowiedź, że zostanie później użyty. Jeśli okaże się, że broń jest fałszywa albo w ogóle nie zostanie użyta, mamy do czynienia z fałszywym tropem. To element historii, który celowo kieruje nas w jedną stronę, by później tym bardziej nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja do przyszłości (flashforward) ją pokazuje. Ale flashforward może być na tyle niejasny, że również zadziała jak zapowiedź. Przykład: widzimy zbliżenie dłoni wyciągającej pistolet spod poduszki, ale nie wiemy, kto to robi ani po co, po czym cofamy się do wydarzeń sprzed tej sceny. To także zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź stała się powszechna w filmach, istniała już w książkach. Autorzy każdego gatunku mogą się czegoś nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka mocnych zapowiedzi. Romeo mówi: „Przyjdź, śmierci, a przyjdź niechętnie. Tak chce Julietta”. To (dość oczywista) zapowiedź losu jego i ukochanej.

Julia śni też o Romeo leżącym na dnie grobowca. To również zapowiada, że wkrótce wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapy” także jest dość ponure i bynajmniej niepozbawione zapowiedzi. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Postąp rozsądnie i od razu wrzuć ją z powrotem w ogień”.

Po takich słowach większość czytelników natychmiast zaczyna się niepokoić i przeczuwać, że sprawy mocno się skomplikują.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści zawczasu sugeruje (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jeden z bohaterów szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinno się dla ich dobra uśmiercić. W miarę rozwoju akcji George zaczyna wierzyć, że Lennie może pasować do tego opisu.

Przykłady zapowiedzi w filmie

Choć zasadniczo istnieją dwa podstawowe typy zapowiedzi, filmowcy znaleźli sposób, by wykorzystywać do zapowiadania zdarzeń niemal wszystkie narzędzia filmowe – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza i rozłożenie na czynniki pierwsze kilku przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii okazje do zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie zauważyć.

Czasem już sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Taka zapowiedź musi być na tyle niejasna, by przed seansem wzbudzać ciekawość, a po napisach końcowych – zyskać pełny sens. Bracia Coen zrobili to perfekcyjnie w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, wymyślony przez pisarza i scenarzystę Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowego pokolenia przestępców, z którym ma do czynienia.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być naprawdę prawdziwe”.

„Podziemny krąg” („Fight Club”) to jeden z najbardziej znanych w ostatnich latach filmów z wielkim zwrotem akcji. Jeśli oglądałeś go drugi, a nawet trzeci raz, mogłeś dostrzec mnóstwo subtelnych wskazówek rozsianych po całym filmie, sugerujących, że Tyler Durden (Brad Pitt) tak naprawdę nie istnieje – w tym ten właśnie komentarz z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji i ginie w nim niemal każdy główny bohater, ale czy wiesz, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne sygnały, kto zginie? Czerpiąc z „Człowieka z blizną” („Scarface”, 1932), Scorsese umieszcza literę „X” w kadrach, w których pojawiają się postaci skazane na śmierć.

Ten klasyczny „kto zabił” trzyma widza w napięciu i ciekawości aż do ostatniej chwili. Jak to robi? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) umiejętnie równoważą w całym filmie subtelną, pośrednią zapowiedź z krótkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi, które łączą wszystkie wątki. W efekcie zwrot akcji wciąż, po ponad dwóch dekadach, uchodzi za jeden z najlepszych.

To niesamowite finałowe ujęcie było przez lata kopiowane i parodiowane, głównie dlatego, że tak skutecznie splata wszystkie nici zapowiedzi, by domknąć historię.

„Prestiż” („The Prestige”) to doskonały przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo zapowiedzi, by utrzymać uwagę widza, ale nie zdradza głównego zwrotu akcji. Jedna z najlepszych scen to moment, gdy Alfred wykonuje sztuczkę z ptakiem i klatką: zabija ptaka, by zaraz potem „go wskrzesić”.

Zapowiedź to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowca do pobudzania ciekawości widza i utrzymania jego uwagi. Kluczowe jest jednak wyczucie, ile zapowiedzi i jakiego rodzaju potrzebuje dana historia. Zbyt wiele zapowiedzi może uczynić fabułę przewidywalną i znużyć odbiorców. Zbyt mało – sprawi, że całość stanie się nudna lub chaotyczna, co również ich zniechęci.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz zastosować technikę zapowiedzi i sprawdź, które rozwiązania sprawdzają się u ciebie najlepiej.