Czym jest kontrast światła i cienia w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Przez dziesięciolecia filmowcy nieustannie eksplorowali kreatywne oświetlenie i techniki filmowe. Jednak niektóre z najlepszych technik oświetleniowych, takie jak chiaroscuro, do dziś wywierają głęboki wpływ na kino. Choć chiaroscuro jest popularne w filmie już od blisko stulecia, współczesne kino wciąż ceni jego wartość niezwykle wysoko. Czym więc właściwie jest chiaroscuro w filmie? I jak stosuje się je dziś? Przyjrzyjmy się kilku przykładom wykorzystania chiaroscuro w filmach – od przeszłości po współczesność.

Skąd wywodzi się chiaroscuro?

Chiaroscuro to określenie brzmiące bardzo fachowo jako termin filmowy, ale w istocie jego koncepcja jest łatwa do zrozumienia. Mówiąc prosto, chiaroscuro to kontrast między światłem a ciemnością. Skąd jednak się wywodzi? I jak rozwinęło się w tak ważny nurt sztuki?

W swej istocie chiaroscuro obejmuje dwa aspekty: technikę oświetlenia i ruch artystyczny, ale najpierw zdefiniujmy je formalnie.

Czym jest chiaroscuro?

Chiaroscuro to termin pochodzący z języka włoskiego, używany do opisu techniki operowania światłocieniem w dziełach sztuki (szczególnie w malarstwie). Wywodzi się z renesansowego ruchu artystycznego i składa się z włoskich słów „chiaro” (oznaczającego „jasny” lub „czysty”) oraz „oscuro” (oznaczającego „ciemny” lub „mroczny”). Odnosi się do dramatycznego efektu uzyskiwanego przez zestawienie w dziele wizualnym obszarów jasnych i ciemnych.

W zdjęciach filmowych termin ten oznacza oświetlenie o wysokim kontraście, które buduje w filmie wyrazisty kontrast światła i cienia. Dotyczy to w szczególności filmów czarno-białych, zwłaszcza dzieł niemieckiego ekspresjonizmu. Później hollywoodzkie kino noir uczyniło oświetlenie chiaroscuro standardowym elementem swojego stylu.

Przykłady chiaroscuro w filmie

• Gabinet doktora Caligari (1920)

• Nosferatu – symfonia grozy (1922)

• Sokół maltański (1941)

• Trzeci człowiek (1949)

• Czas apokalipsy (1979)

Odkrywanie sztuki światła i mroku w renesansie

Zanim przeanalizujemy oświetlenie chiaroscuro w filmie, musimy najpierw przyjrzeć się renesansowemu (ok. 1400–1600) ruchowi artystycznemu, w którym wykorzystywano tę technikę. Jeśli znasz okres renesansu, wiesz, że był to czas niezwykłego rozkwitu twórczości artystycznej. Jednym z najważniejszych osiągnięć był rozwój technik światłocienia w malarstwie.

Caravaggio, Leonardo da Vinci i Rembrandt należeli do najsłynniejszych malarzy włoskiego renesansu, a wszyscy zasłynęli z zastosowania chiaroscuro w swoich dziełach. Być może jednak nikt nie opanował tej techniki lepiej niż Caravaggio.

Nerdwriter1 zwraca w swoim materiale o Caravaggiu uwagę na istotny fakt: oglądając obrazy z mistrzowsko zastosowanym chiaroscuro, widzowie musieli doświadczać bezprecedensowego wstrząsu. W porównaniu z malarstwem średniowiecznym i starożytnym klarowność, bogactwo szczegółów i nasycenie barw w obrazach Caravaggia były absolutnie bezkonkurencyjne.

W epoce renesansu artyści w całej Europie zaczęli stosować chiaroscuro. W rezultacie uznano je za jeden z nurtów artystycznych tamtego okresu.

Powrót chiaroscuro w filmie

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Po renesansowym ruchu artystycznym chiaroscuro pozostało istotnym elementem sztuk wizualnych, lecz dopiero w początkach kina znów zyskało ogromną popularność. Gabinet doktora Caligari jest powszechnie uważany za dzieło otwierające nurt niemieckiego ekspresjonizmu filmowego i w dużej mierze przyczynił się do odrodzenia chiaroscuro. Na poniższym kadrze zauważysz, że zestawienie światła i cienia służy stworzeniu efektu nadrealności.

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

W późnym okresie niemieckiego ekspresjonizmu reżyserzy zaczęli wykorzystywać silny kontrast światła i cienia w filmach noir. M Fritza Langa jest być może najbardziej reprezentatywnym przykładem użycia chiaroscuro w niemieckim kinie. Spójrz na głębię wizualną tego kadru:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Ten kadr z M może być nieco prześwietlony, ale widać wyraźnie, że operowanie światłem i cieniem zostało starannie zaplanowane. Filmowcy tacy jak Fritz Lang i operator Karl Freund przenieśli swój styl oświetlenia do Stanów Zjednoczonych, gdy tam wyemigrowali.

W złotej erze Hollywood chiaroscuro było stałym elementem sztuki filmowej. Spójrzmy na jeden z najważniejszych filmów w historii Hollywood:

Chiaroscuro w filmie • Gabinet doktora Caligari

Obywatel Kane w reżyserii Orsona Wellesa wytyczył nowe szlaki w hollywoodzkiej technologii filmowej. Zawdzięczamy to Wellesowi i wybitnemu operatorowi Greggowi Tolandowi. Ogromny i nieprzemijający sukces Obywatela Kane’a wynika między innymi z odważnych i ryzykownych rozwiązań operatorskich.

Wcześniej widzieliśmy już efekty gry światła i cienia, ale nigdy w takiej formie. Widzieliśmy też już głęboką ostrość, lecz nigdy w takiej postaci.

Styl wizualny Obywatela Kane’a jest wyjątkowy i efektowny, lecz w tym samym czasie pojawił się inny gatunek filmowy, który również wykorzystywał efekt światłocienia. Twarde kino detektywistyczne, jak Sokół maltański Johna Hustona, przeniosło ten mroczny i dramatyczny sposób oświetlania do świata zbrodni.

Choć filmy te nie są horrorami, zastosowane w nich światło sugeruje ciemność, jaką czasem odkrywamy w głębi własnego wnętrza.

Chiaroscuro w filmie • Sokół maltański

Oświetlenie chiaroscuro stało się znakiem rozpoznawczym kina noir lat 50. i 60., a nawet jednym z głównych elementów stylistycznych Nowego Hollywood.

Ojciec chrzestny Francisa Forda Coppoli słynie z mrocznego oświetlenia – twarze postaci są tam często rozświetlone tylko częściowo, co stanowi kluczowy element chiaroscuro.

Ponieważ technika ta ukrywa fragmenty bohatera, często służy budowaniu suspensu i jest bardzo popularna w thrillerach oraz horrorach. Oczywiście Ojciec chrzestny nie jest typowym thrillerem ani horrorem, ale mimo to wykorzystuje chiaroscuro do tworzenia napięcia. Dodatkowo silnie podkreśla moralną dwuznaczność przewijającą się w sadze o rodzinie Corleone – co wyraźnie nawiązuje do kina noir.

Raz jeszcze warto podkreślić: ten styl oświetlenia to świadomy ukłon w stronę epoki filmów noir. Jest zarówno hołdem dla poprzedników, jak i próbą kontynuacji tradycji tego rodzaju kina.

Czym jest „film noir”?