Czym jest zapowiedź (foreshadowing) — przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której zwrot akcji całkowicie cię zaskoczył, ale przy ponownym seansie lub lekturze zauważasz, że wszystkie wskazówki od początku przewracały fabułę do góry nogami? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedź – potężna technika opowiadania historii, która pomaga sprawić, że zakończenie, choćby najbardziej szalone, wydaje się zasłużone. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii może zbudować oczekiwanie i utrzymać widzów lub czytelników w napięciu aż do końca.

Zapowiedź

Dobrze użyta zapowiedź potrafi niezwykle skutecznie zaangażować odbiorcę. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorca może stracić zainteresowanie. Jeśli jest zbyt subtelna, może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, trzeba najpierw zdefiniować, czym ona jest i jak działa. Czym dokładnie jest zapowiedź? Jak pomaga opowiedzieć twoją historię?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to figura literacka używana do zasugerowania lub uprzedzenia przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, suspensu, a nawet poczucia harmonii narracyjnej w finale filmu lub powieści. Autorzy często stosują zapowiedź we wczesnych partiach historii, by przygotować grunt pod późniejsze wydarzenia. „Sugestia” czy „proroctwo” to synonimy zapowiedzi. Choć można klasyfikować jej rodzaje według subtelności lub bezpośredniości, jej główna funkcja jest jedna: przyciągnąć uwagę odbiorcy.

• budowanie suspensu

• kumulacja dramatyczna

• wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Znając już definicję zapowiedzi, być może od razu przypominasz sobie konkretne przykłady z książek i filmów. Wszystkie te przypadki mieszczą się w jednym z dwóch podstawowych typów zapowiedzi.

Zapowiedź bezpośrednia to taki element historii, który wprost sugeruje, co się wydarzy. Może to być dialog, wypowiedź narratora albo proroctwo w obrębie fabuły.

Przykład zapowiedzi bezpośredniej znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już na początku, poprzez trzy wiedźmy, jasno ogłasza los Makbeta – że „w przyszłości będzie królem” – oraz to, że Banko zostanie ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie zapowiedzi bezpośredniej, bo z jednej strony daje nam informacje, a z drugiej sprawia, że razem z bohaterami chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego królem zostanie Makbet, a ostatecznie to ród Banka przejmie władzę?

Zapowiedź pośrednia to taka, w której elementy historii tylko subtelnie sygnalizują to, co ma nadejść. Te wskazówki nie są oczywiste – w pełni rozumiemy je dopiero wtedy, gdy zapowiadane wydarzenie już się wydarzy.

Świetnym przykładem jest „Myszy i ludzie”.

W całej książce przewija się motyw tego, że Lennie przypadkowo zabija to, co głaszcze. Przygotowuje to grunt pod kulminacyjne wydarzenie między Lennim a żoną Curleya.

Choć można wyróżnić dwa sposoby definiowania zapowiedzi, przy umiejętnym użyciu obydwa równie skutecznie spełniają to samo zadanie. Sednem tej techniki jest skupienie uwagi odbiorcy.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi albo używana jako ich nazwa. Przyjrzyjmy się terminom, z którymi najczęściej się ją łączy.

„Strzelba Czechowa” to bardzo znana forma zapowiedzi. Odnosi się do uwagi Antona Czechowa, że jeśli na początku historii pojawia się na scenie strzelba, to do końca sztuki musi ona wystrzelić.

Sedno zasady jest takie, że szczegół mocno zaakcentowany na początku powinien odegrać rolę później. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź.

Fałszywy trop (red herring) wykorzystuje znajomość zapowiedzi po stronie odbiorcy przeciwko niemu. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – uznajemy to za zapowiedź, że broń zostanie później użyta. Jeśli okaże się atrapą albo nigdy nie zostanie użyta, mamy do czynienia z fałszywym tropem. To element fabuły celowo kierujący nas w złym kierunku, by później tym mocniej nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; flashforward pokazuje nam przyszłość. Flashforward może być jednak na tyle niejasny, że również spełni funkcję zapowiedzi. Przykład: widzimy zbliżenie na rękę wyciągającą pistolet spod poduszki, nie wiemy czyja to ręka ani po co sięga po broń, po czym cofamy się do wydarzeń sprzed tego momentu. To właśnie zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź pojawiła się w filmach, wykorzystywano ją w książkach. Autorzy każdego gatunku mogą się czegoś nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka przykładów zapowiedzi. Romeo mówi: „Niech przyjdzie śmierć, niech przyjdzie – Julia tak chce”. To (dość wyraźnie) zapowiada los Romeo i jego ukochanej.

Julia z kolei śni o Romeo leżącym na dnie grobu. To również sygnalizuje, że nadchodzą bardzo złe wydarzenia.

Zakończenie „Małpiej łapki” jest równie ponure, i wcale niepozbawione zapowiedzi. Mężczyzna, który wcześniej posiadał magiczny talizman, ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób, jak zrobiłby mądry człowiek – wrzuć ją z powrotem do ognia”.

Po takim ostrzeżeniu większość czytelników instynktownie spodziewa się, że sprawy przybiorą zły obrót.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swoim słynnym dziele zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. Jeden z bohaterów szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna sądzić, że Lennie również wpisuje się w ten opis.

Przykłady zapowiedzi w filmach

Choć podstawowe typy zapowiedzi są dwa, filmowcy znaleźli sposoby, by wykorzystywać niemal wszystkie narzędzia filmowe do zapowiadania wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza kilku przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii okazje do zastosowania zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie zauważać.

Czasem już sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Taka zapowiedź musi być na tyle niejasna, by wzbudzać ciekawość przed seansem, ale stać się zrozumiałą po napisach końcowych. Bracia Coen perfekcyjnie wykorzystali ten zabieg w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, zaczerpnięty z powieści Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowej generacji zbrodni, z którą ma do czynienia.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być naprawdę prawdziwe”.

„Podziemny krąg” („Fight Club”) to jeden z najbardziej znanych współczesnych filmów ze zwrotem akcji. Przy drugim, a nawet trzecim seansie łatwo zauważyć liczne subtelne wskazówki sugerujące, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie istnieje naprawdę – w tym właśnie ten komentarz z offu.

Jeśli oglądałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film pełen jest zwrotów akcji i ginie w nim prawie każdy główny bohater. Ale czy wiesz, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo konkretne wskazówki, kto zginie? Inspirowany scenariuszem „Scarface’a” z 1932 roku, umieszcza w kadrach z postaciami, które umrą, literę „X”.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” utrzymuje widza w napięciu i zaciekawieniu aż do ostatniej chwili. Jak to osiąga? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) zręcznie równoważą w całym filmie subtelną, pośrednią zapowiedź z krótkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi późniejsze wydarzenia. Wszystko to spina fabułę w całość. Dzięki temu zwrot akcji wciąż, ponad dwadzieścia lat później, uchodzi za jeden z najlepszych.

Ten niesamowity finałowy fragment był przez lata kopiowany i parodiowany, w dużej mierze dlatego, że tak skutecznie wiąże wszystkie nitki zapowiedzi, by domknąć opowieść.

„Prestiż” („The Prestige”) to świetny przykład filmu, który zawiera dość zapowiedzi, by utrzymać widza w napięciu, ale nie zdradza zbyt wcześnie głównego zwrotu akcji. Jeden z najlepszych momentów to scena, w której Alfred prezentuje numer z ptakiem w klatce – zabija ptaka, a potem „przywraca go do życia”.

Zapowiedź to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowca do wzbudzania ciekawości i przykuwania uwagi widza. Kluczowe jest jednak wyczucie, ile zapowiedzi i jakiego rodzaju potrzebuje dana historia. Nadmiar uczyni fabułę przewidywalną i znuży odbiorcę. Niedobór – sprawi, że historia wyda się chaotyczna lub nudna, co również zniechęci widza.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz zastosować różne techniki zapowiedzi, i sprawdź, które działają najlepiej.