Wat is foreshadowing – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plottwist je volledig verraste, maar waarin je bij een tweede kijk- of leesbeurt ineens alle aanwijzingen ziet die het verhaal eigenlijk al onderuit haalden? Je bent niet de enige. Deze aanwijzingen zijn een vorm van foreshadowing, een krachtig vertelmiddel dat ervoor kan zorgen dat een ontknoping – hoe bizar ook – toch verdiend aanvoelt. Door foreshadowing in je verhaal te gebruiken, kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Foreshadowing

Als foreshadowing goed wordt toegepast, kan het het publiek enorm meeslepen. Is foreshadowing te opvallend, dan kan het publiek zijn interesse verliezen. Is het te subtiel, dan wordt het misschien helemaal niet opgemerkt.

Voordat we voorbeelden van foreshadowing in films bekijken, moeten we eerst definiëren wat foreshadowing is en wat het doet. Wat is foreshadowing precies? En hoe helpt het je je verhaal te vertellen?

Wat is foreshadowing?

Foreshadowing is een literair stijlmiddel dat wordt gebruikt om toekomstige gebeurtenissen in een verhaal te suggereren of te voorspellen. Het kan een zeer effectief hulpmiddel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te bouwen. Schrijvers gebruiken foreshadowing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen klaar te zetten. “Hinten” en “voorspellen” zijn synoniemen voor foreshadowing. Je kunt de soorten foreshadowing indelen naar subtiliteit of directheid, maar de hoofdfunctie is altijd dezelfde: de aandacht van het publiek vasthouden.

• Spanning creëren
• Dramatische opbouw
• Verwachting wekken

Twee soorten foreshadowing

Nu je de definitie van foreshadowing kent, denk je misschien meteen aan voorbeelden uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen ruwweg onder twee vormen van foreshadowing.

Directe foreshadowing betekent dat een element in het verhaal expliciet verwijst naar iets wat gaat gebeuren. Dit kan via dialogen, een verteller of een profetie in het verhaal gebeuren.

Een voorbeeld van directe foreshadowing vind je in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen aan het begin heel duidelijk Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, maar Banquo zal de vader zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme toepassing van directe foreshadowing, omdat we informatie krijgen én tegelijk samen met de personages méér willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

Indirecte foreshadowing betekent dat elementen in het verhaal subtiele aanwijzingen geven over wat gaat komen. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen als de gebeurtenis waarnaar ze verwijzen daadwerkelijk plaatsvindt.

Van Muizen en Mensen is hier een goed voorbeeld van.

Door het hele boek heen wordt genoemd dat Lennie per ongeluk dingen doodt als hij ze aait. Dit bereidt de lezer voor op het climaxmoment tussen Lennie en de vrouw van Curley.

Hoewel er twee manieren zijn om foreshadowing te definiëren, zijn beide, mits goed gebruikt, effectief om hetzelfde doel te bereiken. De kern van het middel is: de aandacht van het publiek vasthouden.

Foreshadowing en andere middelen

Foreshadowing wordt vaak verward met andere literaire middelen of gebruikt om ernaar te verwijzen. Laten we kijken met welke termen foreshadowing vaak wordt geassocieerd.

Chekhovs geweer is een heel bekende vorm van foreshadowing. Dit principe verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en komt kort gezegd hierop neer: als er aan het begin van het verhaal een geweer aan de muur hangt, moet dat geweer tegen het einde worden afgevuurd.

De kern van deze “regel” is dat details die je vroeg in het verhaal benadrukt, later een functie moeten hebben. Waar doet je dit aan denken? Dat is foreshadowing.

Een red herring maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met foreshadowing, maar keert dat tegen hen. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien – dan nemen we aan dat dit een foreshadowing is van het gebruik van dat pistool later. Als het pistool nep blijkt te zijn of helemaal niet wordt gebruikt, is dat een red herring. Red herrings zijn elementen in het verhaal die ons bewust op het verkeerde been zetten zodat we later des te meer verrast worden.

Foreshadowing suggereert de toekomst; een flashforward laat ons de toekomst zien. Maar een flashforward kan zo vaag zijn dat hij ook als hint fungeert. Stel dat we een close-up zien van een hand die een pistool onder een kussen vandaan haalt. We weten niet wiens hand het is of met welk doel, en daarna snijden we terug naar gebeurtenissen van vóór deze onthulling. Dat is foreshadowing.

Voorbeelden van foreshadowing in literatuur

Lang voordat foreshadowing in films werd gebruikt, bestond het al in boeken. Schrijvers in elk genre kunnen iets leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedie van William Shakespeare zitten meerdere vormen van foreshadowing. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Kom, dood, welkom! Juliet wil het zo.” Dit (vrij duidelijk) voorspelt het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet heeft ook een droom waarin ze Romeo aan de voet van een graf ziet liggen. Ook dat voorspelt dat er iets akeligs gaat gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens nogal somber en zeker niet zonder waarschuwing. De vorige eigenaar van de magische talisman waarschuwt meneer White: “Ik heb hem in het vuur gegooid. Als je hem bewaart, geef mij dan niet de schuld van wat er gebeurt. Wees verstandig en gooi hem terug in het vuur.”

Als lezers dit zien, worden de meesten op hun hoede en krijgen ze het voorgevoel dat het alleen maar erger zal worden.

Nog een deprimerend verhaal. John Steinbeck hint in zijn beroemde werk (spoileralert) naar Lennies lot. In het boek beschrijft een personage hoe dieren die te zwak zijn om in deze harde wereld te overleven, voor hun eigen bestwil gedood zouden moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat ook Lennie in deze omschrijving past.

Voorbeelden van foreshadowing in films

Hoewel er grofweg twee soorten foreshadowing zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om bijna elk filmisch hulpmiddel te gebruiken om de verhaallijn te voorspellen – van de filmtitel tot de kleding van personages. Door enkele voorbeelden te analyseren, ontdek je in je eigen verhalen kansen voor foreshadowing die je eerder misschien nooit zag.

Soms voorspelt de titel van een film zelf al de inhoud. Deze vorm van foreshadowing moet vaag genoeg zijn om vóór de kijkbeurt nieuwsgierigheid te wekken, en duidelijk genoeg om na de aftiteling betekenis te krijgen. De gebroeders Coen deden dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel, bedacht door schrijver en scenarioschrijver Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet past in de nieuwe generatie misdaad waarmee hij geconfronteerd wordt.

“Als je slapeloos bent, voelt niets meer echt.”

Fight Club is een van de meest bekende films met een plottwist van de afgelopen jaren. Als je de film een tweede of zelfs derde keer kijkt, vallen de subtiele aanwijzingen op die er de hele tijd al waren: hints dat Tyler Durden (gespeeld door Brad Pitt) niet echt is – waaronder deze voice-overregel.

Als je The Departed hebt gezien, weet je dat de film vol zit met twists en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke aanwijzingen achterliet over welke personages het niet zouden overleven? Scorsese leende een truc uit het scenario van Scarface (1932): in de kaders waarin een personage te zien is dat later zal sterven, is een “X” in het beeld te zien.

Deze klassieke “whodunit” houdt het publiek nieuwsgierig en betrokken tot het allerlaatste moment. Hoe? The Usual Suspects balanceert op slimme wijze subtiele, indirecte foreshadowing door de hele film heen met korte, directe foreshadowing-scènes die alles uiteindelijk samenbrengen. Het resultaat is een plottwist die ruim twintig jaar later nog steeds tot de beste wordt gerekend.

Deze ongelooflijke eindscène is jarenlang gekopieerd en nagebootst, vooral omdat hij alle foreshadowing-elementen op een effectieve manier samenbrengt om het verhaal af te sluiten.

The Prestige is een sterk voorbeeld van een film die genoeg foreshadowing biedt om het publiek mee te nemen, zonder de grote wendingen weg te geven. Een van de beste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi-truc uitvoert: hij doodt een vogel en laat hem vervolgens “weer tot leven komen”.

Foreshadowing is een van de effectiefste middelen die filmmakers hebben om de nieuwsgierigheid van het publiek te prikkelen en hun aandacht vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel foreshadowing je verhaal nodig heeft en welk type. Te veel foreshadowing kan het verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek zijn interesse verliest. Te weinig, en het kan saai of verwarrend worden – met hetzelfde resultaat.

Probeer in je verhaal momenten te vinden waarop je foreshadowing kunt inzetten en kijk welke vormen het best bij jou en je verhaal passen.