Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownej lekturze/oglądaniu odkrywasz, że wszystkie wskazówki przewracające fabułę do góry nogami były tam od początku? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedź – potężna technika opowiadania historii, która sprawia, że zakończenie, choćby nie wiem jak szalone, wydaje się zasłużone. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii buduje oczekiwanie i utrzymuje widza czy czytelnika w napięciu aż do końca.

Zapowiedź

Dobrze użyta zapowiedź może być niezwykle skuteczna w przyciąganiu uwagi odbiorcy. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorca może stracić zainteresowanie. Jeśli zbyt subtelna – może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, musimy najpierw zdefiniować, czym ona jest i do czego służy. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga opowiedzieć twoją historię?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to środek literacki służący do zasugerowania lub zapowiedzenia przyszłych wydarzeń w historii. Może być niezwykle skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, suspensu, a nawet poczucia harmonii narracyjnej pod koniec filmu czy powieści. Pisarze często stosują zapowiedź we wczesnych partiach historii, aby przygotować grunt pod to, co nastąpi później. „Sugestia” czy „przepowiednia” to bliskoznaczne pojęcia. Choć można wyróżnić rodzaje zapowiedzi ze względu na ich subtelność lub bezpośredniość, jej główna funkcja pozostaje ta sama: przyciągnięcie uwagi odbiorcy.

• budowanie suspensu

• stopniowanie napięcia dramatycznego

• wzbudzanie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Skoro znasz już definicję zapowiedzi, być może przychodzą ci do głowy przykłady z książek lub filmów. Wszystkie one mieszczą się w dwóch podstawowych typach zapowiedzi.

Bezpośrednia zapowiedź polega na tym, że jakiś element w historii wyraźnie wskazuje na wydarzenia, które dopiero nastąpią. Może się to odbywać poprzez dialog, narratora lub proroctwo funkcjonujące w świecie opowieści.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już na początku pozwala trzem wiedźmom otwarcie ogłosić los Makbeta – że „zostanie królem” – zaś Banko będzie ojcem przyszłych królów.

To sprytne wykorzystanie bezpośredniej zapowiedzi, ponieważ daje nam informację, a jednocześnie sprawia, że zarówno my, jak i bohaterowie chcemy dowiedzieć się więcej. Dlaczego to Makbet zostanie królem, a jednak to ród Banka ostatecznie przejmie tron?

Pośrednia zapowiedź polega na tym, że element historii za pomocą subtelnych tropów sugeruje przyszłe wydarzenia. Te wskazówki nie są tak oczywiste i dopiero gdy to, co zapowiadają, faktycznie się wydarzy, można je w pełni zrozumieć.

Świetnym przykładem jest „Myszy i ludzie”.

W całej książce wspomina się o tym, że Lennie przypadkowo zabija rzeczy, które głaszcze. To przygotowuje grunt pod kulminacyjną scenę z udziałem Lenniego i żony Curleya.

Choć wyróżniamy dwie główne formy zapowiedzi, obie – dobrze zastosowane – służą temu samemu celowi. Sednem jest przykuć uwagę odbiorcy.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi, albo wręcz traktowana jako ich część. Przyjrzyjmy się kilku pojęciom, z którymi jest najczęściej łączona.

Strzelba Czechowa to bardzo znana forma zapowiedzi. Odnosi się do zasady sformułowanej przez Antona Czechowa: jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to do końca opowieści musi wypalić.

Sedno tej reguły tkwi w tym, że szczegóły mocno zaakcentowane na początku historii powinny później odegrać istotną rolę. Z czym ci się to kojarzy? Właśnie z zapowiedzią.

Fałszywy trop (red herring) to zabieg wykorzystujący znajomość zapowiedzi przez odbiorcę przeciwko niemu. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – uznamy to za zapowiedź, że broń zostanie później użyta. Jeśli pistolet okaże się atrapą albo nigdy nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fałszywym tropem. Jest to element historii mający skierować naszą uwagę w określonym kierunku, by później tym mocniej nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja w przód (flashforward) pokazuje nam przyszłość. Jednak flashforward może być na tyle niejasny, że także zadziała jak zapowiedź. Na przykład widzimy zbliżenie: ktoś wyciąga spod poduszki pistolet – nie wiemy kto ani w jakim celu – po czym cofamy się do wydarzeń sprzed tego odkrycia. To również jest forma zapowiedzi.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź trafiła do filmu, od dawna funkcjonowała w literaturze. Pisarze wszystkich gatunków mogą wiele wynieść z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka przykładów zapowiedzi. Romeo mówi: „Przyjdź, śmierci, i przyjmij mnie. Tak chce Julia.” To (dość wyraźnie) zapowiada los Romea i jego ukochanej.

Julia śni także o Romeo leżącym na dnie grobu. To również sugeruje, że wkrótce wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” także jest dość ponure – i niepozbawione zapowiedzi. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją do ognia. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób jak rozsądny człowiek – wrzuć ją z powrotem w ogień.”

Po czymś takim większość czytelników spodziewa się, że sprawy przybiorą bardzo zły obrót.

Kolejna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści sugeruje (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna wierzyć, że Lennie również spełnia ten warunek.

Przykłady zapowiedzi w filmie

Choć wyróżniamy dwa główne typy zapowiedzi, filmowcy znaleźli sposoby, by wykorzystywać niemal każde narzędzie filmowe do zapowiadania wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza i rozbiór kilku przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii szanse na zastosowanie zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie zauważać.

Czasami już sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Tego typu zapowiedź musi być na tyle niejednoznaczna, by przed seansem wzbudzać ciekawość, a po napisach końcowych nabierać pełnego sensu. Bracia Coen idealnie osiągnęli ten efekt w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, wymyślony przez pisarza i scenarzystę Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje już do nowej generacji przestępców, z którą musi się mierzyć.

„Kiedy cierpisz na bezsenność, wszystko staje się nierealne.”

„Podziemny krąg” („Fight Club”) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych filmów z dużym zwrotem akcji w ostatnich latach. Przy ponownym seansie można zauważyć liczne subtelne wskazówki rozsiane po całym filmie, zapowiadające, że Tyler Durden (Brad Pitt) tak naprawdę nie istnieje, w tym właśnie tę kwestię z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji, a niemal wszyscy główni bohaterowie giną. Czy wiedziałeś jednak, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne wskazówki, które postaci zginą? Odwołując się do scenariusza „Człowieka z blizną” z 1932 roku, Scorsese umieszcza literę „X” w kadrach z bohaterami, którzy umrą.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” utrzymuje ciekawość i zaangażowanie widza aż do ostatniej chwili. Jak to robi? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) zgrabnie równoważą w całym filmie subtelną, pośrednią zapowiedź oraz szybką, bezpośrednią zapowiedź w kilku scenach, które spajają wszystkie wątki. Efekt? Zwrot akcji, który ponad dwadzieścia lat później nadal uchodzi za jeden z najlepszych.

Ta niesamowita finałowa scena była przez lata kopiowana i parodiowana, głównie dlatego, że w tak skuteczny sposób łączy wszystkie wcześniejsze tropy zapowiadające finał, domykając historię.

„Prestiż” („The Prestige”) to znakomity przykład filmu, który zawiera tyle zapowiedzi, by wciągnąć widza, ale nie na tyle, by zdradzić wielki zwrot akcji. Jedna z najlepszych scen pokazuje Alfreda wykonującego sztuczkę z ptakiem w klatce – zabija ptaka, po czym „przywraca” go do życia.

Zapowiedź to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowców do pobudzania ciekawości widzów i utrzymywania ich uwagi. Kluczowe jest jednak zrozumienie, jak dużo zapowiedzi potrzebuje dana historia i jaki rodzaj najlepiej zadziała. Nadmiar zapowiedzi może uczynić fabułę przewidywalną i nużącą. Zbyt mało – sprawi, że historia stanie się chaotyczna lub nijaka, również zniechęcając odbiorcę.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz użyć zapowiedzi, i zobacz, które rozwiązania najlepiej się sprawdzają.