Wat is een vooraankondiging – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plottwist je volledig verraste, maar waarin je bij een herlezing of herkijken ineens alle overduidelijke aanwijzingen ziet die het verhaal al onderuit haalden? Je bent niet de enige. Die aanwijzingen zijn een vorm van vooraankondiging, een krachtige verteltechniek die ervoor kan zorgen dat een ontknoping – hoe krankzinnig ook – toch verdiend aanvoelt. Door vooraankondiging in je verhaal te gebruiken, kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Vooraankondiging

Goed toegepaste vooraankondiging kan het publiek enorm effectief meeslepen. Is de vooraankondiging te duidelijk, dan kan de kijker of lezer zijn interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan kan ze volledig aan het publiek voorbijgaan.

Voordat we voorbeelden van vooraankondiging in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat vooraankondiging is en wat haar functie is. Wat is vooraankondiging precies? En hoe helpt het je om je verhaal te vertellen?

Wat is vooraankondiging?

Vooraankondiging is een literaire techniek die wordt gebruikt om toekomstige gebeurtenissen in een verhaal te suggereren of te voorspellen. Het kan een zeer effectief middel zijn om aan het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te roepen. Schrijvers gebruiken vaak al vroeg in het verhaal vooraankondiging om latere gebeurtenissen klaar te zetten. “Hints” en “voorspellingen” zijn synoniemen voor vooraankondiging. Je kunt soorten vooraankondiging onderscheiden naar subtiliteit of directheid, maar de hoofdfunctie is altijd dezelfde: de aandacht van het publiek vasthouden.

• Spanning opbouwen
• Dramatische opbouw
• Verwachting creëren

Twee soorten vooraankondiging

Nu je weet wat vooraankondiging is, schieten je misschien meteen voorbeelden te binnen uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen in één van de twee soorten vooraankondiging.

Bij directe vooraankondiging wordt een toekomstig gebeuren in het verhaal expliciet gesuggereerd. Dat kan via dialoog, een verteller of een profetie in het verhaal.

Een voorbeeld van directe vooraankondiging vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen in de opening expliciet Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, maar Banquo zal de vader van toekomstige koningen zijn.

Dit is een slimme toepassing van directe vooraankondiging, omdat we informatie krijgen, maar tegelijk wij én de personages in het stuk meer willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk Banquo’s familie de troon over?

Bij indirecte vooraankondiging worden toekomstige gebeurtenissen gesuggereerd via subtiele aanwijzingen in het verhaal. Die hints zijn minder opvallend en worden pas volledig begrepen zodra de voorspelde gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Van Muizen en Mensen is hier een goed voorbeeld van.

Door het hele boek heen wordt herhaaldelijk genoemd dat Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit bereidt de lezer voor op de climax tussen Lennie en Curleys vrouw.

Hoewel er grofweg twee manieren zijn om vooraankondiging te definiëren, kunnen beide – mits goed gebruikt – hetzelfde doel effectief dienen. De kern van de techniek is altijd: de aandacht van het publiek grijpen en vasthouden.

Vooraankondiging en andere middelen

Vooraankondiging wordt vaak verward met, of gebruikt als verzamelnaam voor, andere literaire technieken. Laten we kijken met welke begrippen vooraankondiging vaak in verband wordt gebracht.

Tsjechovs geweer is een zeer bekende vorm van vooraankondiging. Deze techniek verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en houdt eenvoudig gezegd in dat als er aan het begin van een verhaal een geweer wordt getoond, dat geweer tegen het einde moet afgaan.

De kern van de regel is dat details waar je vroeg in het verhaal nadruk op legt, later een functie moeten krijgen. Klinkt dat bekend? Dat ís vooraankondiging.

Misdirection maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met vooraankondiging om hen op het verkeerde been te zetten. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen verborgen zien – we nemen aan dat dit een vooraankondiging is dat het pistool later wordt gebruikt. Als het pistool uiteindelijk nep blijkt te zijn of helemaal niet wordt gebruikt, is dat misdirection. Misdirection zijn verhaal­elementen die ons bewust een bepaalde kant op sturen, zodat we later des te meer verrast worden.

Vooraankondiging suggereert de toekomst; flashforward laat ons de toekomst daadwerkelijk zien. Maar een flashforward kan vaag genoeg zijn om als vooraankondiging te functioneren. Bijvoorbeeld: we zien in close-up iemand een pistool onder een kussen vandaan halen, maar we weten niet wie het is of met welk doel; dan snijden we terug naar de gebeurtenissen vóór deze onthulling. Dat is vooraankondiging.

Voorbeelden van vooraankondiging in de literatuur

Voordat vooraankondiging in films opdook, bestond ze al in boeken. Schrijvers in elk genre kunnen iets leren van de volgende voorbeelden.

In William Shakespeares beroemde tragedies vinden we meerdere vormen van vooraankondiging. Romeo zegt: “Dan komt de dood, welkom! Als Juliet het zo wil.” Dit (vrij duidelijk) suggereert het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt bovendien dat Romeo dood onder in een graf ligt. Ook dat kondigt aan dat er weinig goeds staat te gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens behoorlijk somber, en beslist niet zonder waarschuwingen. De vorige eigenaar van het magische object waarschuwt Mr. White: “Ik heb het in het vuur gegooid. Als je het houdt, geef mij dan niet de schuld van wat er gebeurt. Wees verstandig en gooi het terug in het vuur.”

Na zo’n waarschuwing zijn de meeste lezers op hun hoede en vrezen ze dat alles alleen maar erger wordt.

Nog een somber verhaal. John Steinbeck hint in zijn beroemde werk (spoiler) op Lennies lot. In het boek vertelt een personage uitvoerig dat dieren die te zwak zijn om in deze harde wereld te overleven, uit barmhartigheid gedood moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat Lennie misschien ook in die beschrijving past.

Voorbeelden van vooraankondiging in films

Hoewel er grofweg twee hoofdvormen van vooraankondiging zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om bijna elk filmisch middel te gebruiken om de plot te voorspellen, van de filmtitel tot de kostuums van personages. Door enkele van deze voorbeelden te analyseren en uit elkaar te halen, ontdek je in je eigen verhaal kansen voor vooraankondiging die je eerder misschien nooit zag.

Soms kondigt de titel van een film de plot al aan. Deze vorm van vooraankondiging moet vaag genoeg blijven om vóór het kijken nieuwsgierigheid op te wekken, en pas na de aftiteling volledig duidelijk te worden. De Coen Brothers doen dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel, ontleend aan schrijver en scenarist Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet is opgewassen tegen de nieuwe generatie criminelen die hij tegenkomt.

“Als je niet kunt slapen, wordt niets meer echt.”

Fight Club is een van de duidelijkste plottwist-films van de afgelopen jaren. Wie de film een tweede of derde keer kijkt, merkt overal subtiele hints op die aankondigen dat Tyler Durden (gespeeld door Brad Pitt) niet echt is – waaronder deze voice-over.

Als je The Departed hebt gezien, weet je dat de film vol wendingen zit en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese zeer duidelijke aanwijzingen achterliet over welke personages zouden sterven? Scorsese leende een truc uit het script van Scarface (1932) en plaatste een “X” in het beeld bij de personages die in de film zouden sterven.

Deze klassieke whodunit-film houdt het publiek nieuwsgierig en geboeid tot het allerlaatste moment. Hoe? The Usual Suspects balanceert op slimme wijze subtiele, indirecte vooraankondiging en snelle, directe hints in scènes door de hele film, waardoor alle plotpunten met elkaar worden verbonden. Het resultaat is een plottwist die, meer dan twintig jaar later, nog steeds tot de absolute top behoort.

De beroemde slotscène is in de jaren na de release eindeloos gekopieerd en geparodieerd, grotendeels vanwege de manier waarop alle vooraankondigingen samenkomen om het verhaal af te sluiten.

The Prestige is een goed voorbeeld van een film die genoeg vooraankondiging inbouwt om het publiek te prikkelen zonder de grote wendingen weg te geven. In een van de beste scènes voert Alfred een truc uit met een vogelkooi; hij doodt een vogel en laat die vervolgens weer “herrijzen”.

Vooraankondiging is een van de meest effectieve middelen waarover filmmakers beschikken om nieuwsgierigheid op te wekken en de aandacht van het publiek vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel en welke soort vooraankondiging een verhaal nodig heeft. Te veel vooraankondiging kan het verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek zijn interesse verliest. Te weinig kan het verhaal saai of verwarrend maken – met hetzelfde effect.

Probeer in je eigen verhalen momenten te vinden waarop je vooraankondiging kunt toepassen en kijk welke aanpak het beste bij jou past.