[Montage-denken] De Blauwe-Lamp-Theorie

De “Blauwe-Lamp-Theorie” is een theorie die Walter Murch introduceerde in zijn boek In the Blink of an Eye. Ze geldt niet alleen voor film­montage, maar kan in aangepaste vorm ook worden toegepast op andere soorten montage.

In de aflevering over Muzikale Overgangen stond aan het begin een voorbeeld van een mixed montage. Stel dat we daar nu de muziek direct vervangen, vóór en na een paar shots toevoegen met vergelijkbare sfeer, en de overige shots volledig ongemoeid laten, zonder de volgorde aan te passen. Zelfs als de muziek verandert, wijkt de totale indruk van het eindresultaat niet veel af van de oorspronkelijke versie, omdat één innerlijk element van de video nooit is veranderd. Dat is precies de Blauwe-Lamp-Theorie waar we het vandaag over hebben.

Wanneer we een blauwe kamer binnenlopen en een opvallende blauwe lamp zien hangen, denken we in eerste instantie dat de blauwe kleur van de kamer afkomstig is van die lamp. Maar in werkelijkheid is dat niet zo: als we de lamp losschroeven, merken we dat de kamer nog steeds blauw is, en het blauw lijkt zelfs natuurlijker. Vanaf het begin werden we alleen maar afgeleid door die opvallende blauwe lamp.

Dit is de Blauwe-Lamp-Theorie die Walter Murch in In the Blink of an Eye naar voren brengt. Het klinkt omzichtig en wat hersenkrakend, en lijkt op het eerste gezicht weinig met montage te maken te hebben. Vervolgens vult hij aan: “Als je het element weghaalt waarvan je dacht dat het de enige kern van een bepaald idee of concept was, zul je, zodra het weg is, ontdekken dat de oorspronkelijke creativiteit er nog steeds is, en dat het zelfs een organischere relatie heeft met alle andere elementen.” Dat klinkt nog steeds ingewikkeld. Wat betekent de Blauwe-Lamp-Theorie nu precies? Toen ik het de eerste keer las, begreep ik het ook niet. Pas na vele jaren montagewerk begon ik langzaam een aantal belangrijke implicaties van deze theorie te zien.

In feite ontstond de Blauwe-Lamp-Theorie uit een idee dat Murch kreeg tijdens de montage van de film The Conversation. Die film werd uiteindelijk teruggebracht van vijf uur naar minder dan twee uur, maar Murch ontdekte dat door dingen weg te laten, door scènes te schrappen – zelfs ogenschijnlijk heel belangrijke scènes – er juist méér informatie werd onthuld. De Blauwe-Lamp-Theorie houdt dus in dat je in een al min of meer afgerond creatief werk (het kader) bepaalde ogenschijnlijk cruciale elementen kunt wegnemen zonder de totaliteit aan te tasten; het geheel kan er zelfs sterker door naar voren komen.

Hier direct een voorbeeld: dit is een fragment uit een van mijn eerdere onafhankelijke films. Deze scène gaat vooral over de achtergrond en identiteit van de vrouwelijke hoofdrol. Na haar huwelijk verandert haar man sterk van karakter en wordt zelfs gewelddadig, waardoor zij hem intens gaat haten en uiteindelijk het idee krijgt hem te doden. Als ik deze scène nu opnieuw zou monteren, zou ik waarschijnlijk nog meer weglaten. Bijvoorbeeld twee zinnen dialoog van de man schrappen, zodat de dialoog van de vrouw ons leidt. Zelfs de close-up van de man kan worden weggehaald: zijn personage is in de hele film sowieso vrij zwijgzaam, dus door zijn tekst hier te schrappen komt juist dat karaktertrekje beter naar voren. Tegelijk vergroot je zo het dramatische gewicht van de vrouw in deze scène. Dit is een van de functies van de Blauwe-Lamp-Theorie. Zo ontstaat er ook een effect van “leegte” of suggestie.

In creatief werk hoeft niet alles tot in detail te worden uitgelegd; gepaste leegte laat ruimte voor verbeelding. Buiten film is de Blauwe-Lamp-Theorie toepasbaar op elke vorm van montage, en dat is het belangrijkste punt dat ik hierover wil maken. In Murch’ levenslange denkwerk over montage formuleerde hij ook de beroemde zes regels van montage: daarin staat emotie bovenaan in de hiërarchie. Zolang de emotionele lijn van een film consistent is, zal het toevoegen of wegsnijden van individuele shots de totale beleving niet wezenlijk veranderen. We kunnen die blauwe kamer zien als een film: als zijn emotie één geheel vormt en allemaal “blauw” is, dan maakt het niet uit hoeveel blauwe lampen je ophangt of hoeveel ervan je weghaalt; de emotionele kleur van het geheel blijft onveranderd.

Als we nu terugkeren naar het voorbeeld van het begin: toen ik deze mixed montage maakte, dacht ik aanvankelijk dat de muziek het belangrijkste element was. Zij was als het ware de blauwe lamp uit de theorie; de muziek vormde de basis van de film. Maar zelfs als je de muziek er later compleet uit haalt en vervangt – dus een oorspronkelijk kernidee van de film omgooit – verandert de kijkervaring nauwelijks, omdat de emotionele kern “weggaan en afscheid” altijd onveranderd is gebleven. Zolang je een muziekstuk vindt dat bij dat thema past, zal het eindresultaat geen grote breuk of sprong in beleving veroorzaken.

Veel van de meer abstracte denkwijzen achter montage zijn verstopt in principes die ogenschijnlijk niets met montage te maken hebben – precies zoals bij deze theorie van Walter Murch.