Wat is een foreshadowing – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin de plottwist je compleet verraste, maar waarin je bij een tweede kijk- of leessessie ineens alle aanwijzingen ziet die het verhaal eigenlijk al omgooiden? Je bent niet de enige. Dit soort aanwijzingen zijn een vorm van foreshadowing: een krachtige verteltechniek die helpt om een einde – hoe krankzinnig ook – toch verdiend te laten aanvoelen. Door foreshadowing in je eigen verhaal te gebruiken, kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Foreshadowing

Goed toegepaste foreshadowing kan het publiek enorm meeslepen. Is de foreshadowing te duidelijk, dan kan het publiek zijn interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan gaat ze volledig aan hen voorbij.

Voordat we voorbeelden van foreshadowing in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat foreshadowing is en wat de functie ervan is. Wat is foreshadowing precies? En hoe helpt het je om je verhaal te vertellen?

Wat is foreshadowing?

Foreshadowing is een literaire techniek waarmee toekomstige gebeurtenissen in een verhaal worden gesuggereerd of aangekondigd. Het kan een zeer effectief middel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te bouwen. Schrijvers gebruiken foreshadowing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hinten” en “vooruitwijzen” zijn synoniemen van foreshadowing. Hoewel je soorten foreshadowing kunt onderscheiden op basis van de mate van subtiliteit of directheid, is de hoofdfunctie altijd: de aandacht van het publiek vastgrijpen.

• Spanningsopbouw

• Dramatische opbouw

• Verwachting creëren

Twee soorten foreshadowing

Nu je weet wat foreshadowing is, schieten je misschien meteen voorbeelden te binnen uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen onder een van de twee hoofdtypen foreshadowing.

De definitie van directe foreshadowing is dat een element in het verhaal expliciet wijst op wat er gaat gebeuren. Dit kan via dialoog, via de verteller of via een profetie in het verhaal.

Een voorbeeld van directe foreshadowing vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen in de openingsscène duidelijk Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, terwijl Banquo de vader zal zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme toepassing van directe foreshadowing, omdat we informatie krijgen én tegelijkertijd, net als de personages, meer willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

Indirecte foreshadowing betekent dat elementen in het verhaal op subtiele wijze hinten naar wat er gaat gebeuren. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen wanneer de aangekondigde gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Of Mice and Men is hiervan een goed voorbeeld.

Door het hele boek heen wordt vermeld hoe Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit bereidt het climaxmoment tussen Lennie en Curleys vrouw voor.

Hoewel er grofweg twee manieren zijn om foreshadowing te definiëren, kunnen beide, mits goed gebruikt, even effectief hetzelfde doel bereiken. De kern van deze techniek is: de aandacht van het publiek vasthouden.

Foreshadowing en andere technieken

Foreshadowing wordt vaak verward met – of gebruikt als verzamelnaam voor – andere literaire technieken. Laten we kijken met welke begrippen foreshadowing meestal wordt verbonden.

Chekhov’s gun is een zeer bekende vorm van foreshadowing. Deze techniek verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en komt erop neer dat als er aan het begin van het verhaal een geweer te zien is, dat geweer tegen het einde ook moet worden afgevuurd.

De kern van de regel is dat details die je aan het begin van het verhaal benadrukt, later opnieuw een rol moeten spelen. Waar doet dit je aan denken? Precies: aan foreshadowing.

Een red herring is het uitbuiten van de vertrouwdheid van het publiek met foreshadowing om hen op het verkeerde been te zetten. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien liggen – dan nemen we aan dat dit een foreshadowing is van een later schot. Blijkt het pistool nep te zijn of nooit gebruikt te worden, dan was het een red herring. Een red herring is een element in het verhaal dat ons bewust een bepaalde richting opstuurt, zodat we later des te meer verrast worden.

Foreshadowing suggereert de toekomst; een flashforward laat ons de toekomst daadwerkelijk zien. Maar een flashforward kan zo vaag zijn dat hij als foreshadowing fungeert. Bijvoorbeeld: we zien in close-up iemand een pistool onder een kussen vandaan halen, maar we weten niet wie dat doet of waarom, en daarna springen we terug naar gebeurtenissen van vóór deze onthulling. Dat is foreshadowing.

Voorbeelden van foreshadowing in de literatuur

Lang voordat foreshadowing in films verscheen, bestond het al in boeken. Schrijvers van elk genre kunnen leren van de volgende voorbeelden.

In William Shakespeares beroemde tragedies komt foreshadowing meerdere keren voor. Romeo zegt: “Come, death, and welcome! Juliet wills it so.” Dit is (vrij duidelijk) een vooruitwijzing naar het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt ook over Romeo die onder in een graf ligt. Ook dat voorspelt dat er weinig goeds staat te gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens behoorlijk somber, en beslist niet zonder waarschuwing. De vorige eigenaar van de magische talisman waarschuwt Mr. White: “I threw it on the fire. If you keep it, don’t blame me for what happens. Throw it on the fire again, like a sensible man.”

Na zo’n waarschuwing worden de meeste lezers extra waakzaam en bezorgd dat de zaken flink uit de hand zullen lopen.

Nog een somber verhaal: John Steinbeck hint in zijn beroemde werk naar (spoileralert) Lennies lot. In het boek beschrijft een personage uitgebreid hoe dieren die te zwak zijn om in deze harde wereld te overleven, in hun eigen belang gedood zouden moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat Lennie mogelijk ook in dat beeld past.

Voorbeelden van foreshadowing in films

Hoewel er vooral twee hoofdtypen foreshadowing zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om vrijwel elk filmisch middel te gebruiken om toekomstige gebeurtenissen te suggereren – van de filmtitel tot de kleding van de personages. Door enkele voorbeelden te analyseren en uit elkaar te halen, ontdek je kansen voor foreshadowing in je eigen verhalen die je eerder misschien nooit hebt opgemerkt.

Soms kan al de titel van een film vooruitwijzen naar de plot. Deze vorm van foreshadowing moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid op te wekken, maar achteraf – als de aftiteling loopt – volledig te worden begrepen. De gebroeders Coen slaagden hier uitstekend in met hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel is afkomstig van schrijver en scenarist Cormac McCarthy en suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet past bij de nieuwe generatie criminelen met wie hij wordt geconfronteerd.

“When you can’t sleep, nothing seems real.”

Fight Club is een van de bekendste films van de laatste jaren als het gaat om plottwists. Wie de film een tweede of zelfs derde keer bekijkt, zal merken dat er overal subtiele hints zitten die vooruitwijzen naar het feit dat Tyler Durden (Brad Pitt) niet echt bestaat, waaronder deze voice-overzin.

Als je The Departed hebt gezien, weet je dat de film vol wendingen zit en dat bijna alle hoofdpersonen sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke hints heeft achtergelaten over welke personages zouden sterven? Scorsese leende een truc uit het scenario van Scarface (1932): in shots van personages die later in de film sterven, staat ergens een “X” in beeld.

Deze klassieke “whodunit”-film houdt het publiek nieuwsgierig en betrokken tot het allerlaatste moment. Hoe? The Usual Suspects balanceert door de hele film subtiele, indirecte foreshadowing met korte scènes van directe foreshadowing die alles bij elkaar brengen. Het resultaat is een plottwist die, meer dan twintig jaar later, nog altijd tot de beste behoort.

De iconische eindscène is in de jaren na de release talloze keren gekopieerd en geparodieerd, vooral omdat hij alle foreshadowing-hints samenbrengt in een uiterst effectieve ontknoping.

The Prestige is een goed voorbeeld van een film die genoeg foreshadowing geeft om het publiek te grijpen, zonder de grote plottwists te verklappen. Een van de beste scènes is de vogelkooi-illusie van Alfred, waarin hij een vogel doodt en hem vervolgens weer laat “herleven”.

Foreshadowing is een van de krachtigste instrumenten waarmee filmmakers de nieuwsgierigheid van het publiek kunnen prikkelen en hun aandacht kunnen vasthouden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel foreshadowing een verhaal nodig heeft en welke soort. Te veel foreshadowing kan het verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek zijn interesse verliest. Te weinig kan het verhaal saai of verwarrend maken – met hetzelfde resultaat.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je foreshadowing kunt inzetten en ontdek welke aanpak het beste bij jou past.