Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się obejrzeć film albo przeczytać książkę, w których zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, a przy ponownym oglądaniu lub lekturze odkrywasz, że wszystkie wskazówki wywracające fabułę do góry nogami były tam od początku i teraz są aż nazbyt oczywiste? Nie jesteś sam. Te wskazówki to zapowiedź – potężna technika opowiadania historii, która sprawia, że zakończenie, choćby nie wiadomo jak szalone, wydaje się zasłużone. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii może zbudować oczekiwanie i przykuć uwagę odbiorców aż do samego końca.

Zapowiedź

Dobrze wykorzystana zapowiedź może niezwykle skutecznie zaangażować odbiorcę. Jeśli jest zbyt oczywista, widz lub czytelnik może stracić zainteresowanie. Jeśli jest zbyt subtelna, może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, trzeba najpierw zdefiniować samo pojęcie i jego funkcję. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga w opowiadaniu historii?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to środek literacki używany do zasugerowania lub zapowiedzenia przyszłych wydarzeń w opowieści. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, napięcia, a nawet poczucia harmonii narracyjnej, zwłaszcza przy zakończeniu filmu lub powieści. Autorzy często stosują zapowiedź we wczesnych partiach historii, by przygotować późniejsze wydarzenia. „Sugestia” i „proroctwo” są bliskoznacznymi określeniami zapowiedzi. Choć można ją klasyfikować według stopnia subtelności lub dosłowności, jej główną rolą jest przyciągnięcie uwagi odbiorcy.

• budowanie suspensu

• kumulacja dramatyczna

• wzbudzanie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Znając już definicję, być może od razu przywołujesz z pamięci przykłady zapowiedzi z książek czy filmów. Wszystkie mieszczą się w jednym z dwóch typów zapowiedzi.

Bezpośrednia zapowiedź to taki element historii, który wprost sugeruje nadchodzące wydarzenie. Może się to dziać poprzez dialog, narratora lub proroctwo w samej fabule.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w scenie otwierającej ustami trzech wiedźm jasno ogłasza los Makbeta: ma on „w przyszłości zostać królem”, podczas gdy Banquo będzie ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, bo jednocześnie daje nam informacje i sprawia, że my – razem z bohaterami – chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, skoro ostatecznie ród Banqua przejmie tron?

Pośrednia zapowiedź polega na tym, że element historii sugeruje przyszłe wydarzenia poprzez subtelne tropy. Te wskazówki nie są oczywiste i da się je w pełni zrozumieć dopiero wtedy, gdy zapowiadane wydarzenie już nastąpi.

„Myszy i ludzie” to świetny przykład.

W całej książce przewija się motyw tego, że Lennie przypadkowo zabija rzeczy, które głaszcze. Buduje to fundament pod kulminacyjny moment między Lennie’em a żoną Curleya.

Choć można wyróżnić dwa główne sposoby definiowania zapowiedzi, oba – użyte właściwie – osiągają ten sam cel. Zwabienie uwagi odbiorcy to sedno stosowania tej techniki.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z wieloma innymi środkami literackimi lub używana zamiennie z nimi. Przyjrzyjmy się kilku terminom, z którymi często się ją wiąże.

Strzelba Czechowa to bardzo znana forma zapowiedzi. Odnosi się do twórczości Antona Czechowa i w uproszczeniu mówi: jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to do końca musi zostać wystrzelona.

Sedno zasady brzmi: detal, na który zwracasz uwagę na początku historii, powinien później ponownie odegrać rolę. Z czym ci się to kojarzy? Właśnie z zapowiedzią.

Fałszywy trop (red herring) wykorzystuje znajomość widzów z techniką zapowiedzi przeciwko nim. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet ukryty pod poduszką – uznamy to za zapowiedź tego, że później zostanie użyty. Jeśli okaże się atrapą albo w ogóle nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fałszywym tropem. To element historii, który ma skierować nasze myśli w jedno miejsce po to, by później zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja w przyszłość (flashforward) pokazuje nam fragment przyszłości. Ale flashforward może być na tyle niejasny, że również działa jak zapowiedź. Na przykład widzimy zbliżenie dłoni wyciągającej pistolet spod poduszki, nie wiemy jednak, do kogo należy ani w jakim celu sięga po broń; po chwili wracamy do wydarzeń sprzed tego momentu. To także jest zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź trafiła do filmu, funkcjonowała w książkach. Autorzy każdego gatunku mogą się czegoś nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka zapowiedzi. Romeo mówi: „Niech przyjdzie śmierć i niech zostanie mile przyjęta, skoro tak życzyć sobie będzie Julia”. To (dość jawnie) zapowiada los Romea i jego ukochanej.

Julia śni też o Romeo leżącym na dnie grobu. To również zapowiada, że wkrótce wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” jest wyjątkowo ponure – i wcale nie pozbawione wcześniejszych ostrzeżeń. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją do ognia. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób jak człowiek rozsądny i wrzuć ją z powrotem do ognia.”

Większość czytelników po tym fragmencie wzmaga czujność i zaczyna się obawiać, że sprawy przybiorą gorszy obrót.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jeden z bohaterów szczegółowo opowiada, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna wierzyć, że być może Lennie również spełnia ten warunek.

Przykłady zapowiedzi w filmie

Choć istnieją dwa główne typy zapowiedzi, filmowcy znaleźli sposoby, by wykorzystać do zapowiedzi właściwie wszystkie narzędzia filmowe – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza i rozłożenie na czynniki niektórych przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii okazje do zastosowania zapowiedzi, których wcześniej w ogóle nie zauważałeś.

Czasem sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Taka zapowiedź musi być na tyle niejednoznaczna, by przed seansem wzbudzić ciekawość, a po napisach końcowych – zyskać pełne znaczenie. Bracia Coen zrobili to perfekcyjnie w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, zaczerpnięty z twórczości pisarza i scenarzysty Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje już do nowej generacji przestępców, z którą przyszło mu się mierzyć.

„Kiedy cierpisz na bezsenność, wszystko staje się nierealne.”

„Podziemny krąg” (Fight Club) to jeden z najsłynniejszych filmów z mocnym zwrotem akcji w ostatnich dekadach. Przy drugim, trzecim seansie zaczynasz dostrzegać subtelne wskazówki rozsiane po całym filmie, zapowiadające, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie jest prawdziwy, w tym tę kwestię z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” (The Departed), wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji i ginie w nim praktycznie każdy główny bohater. Czy wiedziałeś jednak, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne tropy zapowiadające, które postacie zginą? Inspirowany scenariuszem „Człowieka z blizną” z 1932 roku, umieszcza literę „X” w kadrach z bohaterami, którzy ostatecznie umrą.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” utrzymuje ciekawość i zaangażowanie widzów do ostatniej chwili. Jak to się udaje? „Podejrzani” (The Usual Suspects) zręcznie łączą subtelną, pośrednią zapowiedź obecną przez cały film z szybkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi, które spinają wszystkie wątki. W efekcie zwrot akcji pozostaje jednym z najwyżej cenionych już od ponad dwudziestu lat.

Ta niesamowita finałowa scena była przez lata kopiowana i parodiowana, w dużej mierze dlatego, że tak skutecznie domyka historię, zbierając wszystkie tropy zapowiedzi w jedną całość.

„Prestiż” to świetny przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo zapowiedzi, by przyciągnąć uwagę widza, ale nie zdradza wielkiego zwrotu akcji. Jedna z najlepszych scen to ta, w której Alfred wykonuje sztuczkę z ptakiem i klatką: zabija ptaka, by za chwilę jakby go wskrzesić.

Zapowiedź jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi filmowców, pozwalającym wzbudzić ciekawość i utrzymać uwagę publiczności. Trzeba jednak wiedzieć, ile zapowiedzi zastosować i jakiego rodzaju. Zbyt wiele może uczynić historię przewidywalną i znużyć widza. Zbyt mało – sprawi, że całość wyda się chaotyczna lub nudna, co również prowadzi do utraty zainteresowania.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz zastosować techniki zapowiedzi, i zobacz, które z nich działają najlepiej.