De relatie tussen [montage] en [montagegrammatica]

In de montage worden twee basisbegrippen voortdurend met elkaar verward: montage en montagegrammatica.

Zelfs veel leerboek-achtige publicaties doen dit; hoe lang ze er ook over praten, het onderscheid blijft onduidelijk. Sommigen zeggen dat montage gewoon hetzelfde is als montage, of dat montagegrammatica een onderdeel is binnen montage. Zulke uitspraken zijn niet volledig fout — er zit een kern van waarheid in — maar ze zijn vooral niet nauwkeurig.

Laten we het verschil tussen beide eens duidelijk uit elkaar halen; in wezen is het principe heel eenvoudig.

① Wat is montagegrammatica?

Montagegrammatica is een vorm van shotcombinatie met een technisch karakter; het is vergelijkbaar met de “harde techniek” in software — de vaste montagepatronen en -methodes die door voorgangers zijn samengevat.

Bijvoorbeeld: ‘jump cut’ / ‘continuïteitsmontage in actie’ / ‘dissolve’ / enzovoort.

Montage daarentegen is een vorm van montagebewerking met een emotionele lading; het kan een doodgewone scène verlevendigen en verdiepen,

waardoor de betekenis van de oorspronkelijke shots/scènes verandert en de narratie/​emotie rijker wordt.

Bijvoorbeeld: ‘associatieve montage’ / ‘cumulatieve montage’ / ‘lyrische montage’ enzovoort.

Montagegrammatica is het middel om montage te realiseren. ​

Neem bijvoorbeeld deze scène: de vrouwelijke hoofdrol heeft een reeks gebeurtenissen doorgemaakt, en rent dan als een bezetene door de straat. Op dat moment is de psychische druk zo groot dat haar “waanzin” toeslaat; allerlei scènes die ze eerder in dromen heeft beleefd, en allerlei dingen die mensen tegen haar hebben gezegd, beginnen in haar hoofd te echoën. Ze verkeert in een toestand alsof ze door “kwade geesten wordt achtervolgd”.

Dit fragment is een psychologische montage; het wordt aan het einde van deze scène gebruikt, om de emotionele ervaring van de vrouwelijke hoofdrol — “mentale instorting / de realiteit niet meer van de droom kunnen onderscheiden” — te versterken.

De montagegrammatica waarmee deze psychologische montage wordt gerealiseerd, is dissolve + vervormd geluid.

Zo wordt het concept meteen heel inzichtelijk.

Het lijkt een beetje op een opstel:

Xiaoming zit in het gras, genietend van het briesje, kijkend naar de blauwe lucht. — Dit is wat men in de volksmond een droog verslagje noemt.

We herschrijven het:

De lucht is diepblauw, de wind is zacht en lijkt op het gezicht niet eens durven te fluisteren. Xiaoming ligt in het gras en voelt in stilte deze aangename rust.

De grammaticale structuur van deze zinnen is veranderd. De eerste zin is een louter beschrijvende mededeling, de tweede versie is een meer beschrijvende, verfraaiende stijl. Die verfraaiing is in de montage wat we montage noemen — het verandert zowel de grote structuur van de hele zin als de kleine structuur van elke korte frase door “woorden uit elkaar te halen en zinnen te bouwen”, en voegt emotionele kleur toe. In feite maakt het in deze zin helemaal niet uit of Xiaoming in het gras zit of staat; die informatie is onbelangrijk en kan gewoon weggelaten worden. Het enige dat deze passage hoeft over te brengen is dat Xiaoming zich in het gras bevindt; montage wordt hier gebruikt om de “omgevings”-informatie uit te vergroten.

En in het proces van “woorden uit elkaar halen en zinnen bouwen” moeten we ook nadenken over welke middelen we inzetten om details te verfijnen. Gebruik je “een heel blauwe lucht” of “de lucht is heel blauw”? “De lucht is heel blauw” is onmiskenbaar compacter; dat lijkt op de werking van montagegrammatica ​— ze vereenvoudigt de betekenis van elk detail.

Wanneer beginners montage net beginnen te begrijpen, maken ze simpele problemen vaak graag nodeloos ingewikkeld; de tweede versie van de zin hierboven is zo’n geval. Hij is inderdaad verfraaid en heel mooi ook, maar het is overdreven — een versiering die de kern overschaduwt:

De lucht is heel blauw, de wind is heel zacht, Xiaoming voelt in het gras deze stilte.

Dit is al ruim voldoende. “De wind is heel zacht” en “zoals hij langs het gezicht strijkt durft hij niet eens geluid te maken” overlappen inhoudelijk; het laatste is duidelijk een beetje “stijl vertonen”. Dus schrappen we het.

Dit is ook het “minimalisme” waarnaar men in montage steeds meer streeft naarmate men verder komt — in het begin lijkt het alsof je van alles kunt, dan leer je steeds meer en wordt wat je nastreeft steeds uitbundiger, maar uiteindelijk kijk je terug en ontdek je dat juist die eenvoud van montage hetgene is dat het waard is om altijd over na te denken en naar te streven. ​

Uiteindelijk zullen we ook merken: montage lijkt niet op schrijven, montage ís schrijven.

Maar niet alle tekst hoeft verfraaid te worden.

Xiaoming zit in het gras, genietend van het briesje, kijkend naar de blauwe lucht.

Als dit het begin is van een zwaar en somber wraakverhaal, dan is deze manier van schrijven juist het meest geschikt.

Welke techniek je uiteindelijk gebruikt, moet je vergroten en in het geheel bekijken: wat is de stijl en thematische positionering van het eindproduct?

Net zo hoeft montage niet in elke scène een rol te spelen.

Long takes en montage zijn twee stromingen die in de filmgeschiedenis vaak tegenover elkaar zijn gezet, maar binnen één film kunnen ze elkaar prima aanvullen en het thema ondersteunen.

Alle kunstvormen zijn onderling verwant.

Goede muziek streeft naar droefheid zonder te breken — té triest werkt niet; een lichte melancholie is het meest passend.

Goede teksten streven naar “tijgerkop, varkensbuik, feniksstaart” — ​een sterke opening en afsluiting, maar in het middendeel juist geen overmatige kracht.

Montage is net zo; alles draait om één ding: ‘balans’.