Czym jest skokowe cięcie (jump cut)? 5 sposobów użycia jump cutu w filmie

Jump cut w filmie – wyjaśnienie

Podobnie jak cięcie na dopasowanie, jump cut jest skuteczną techniką montażu filmowego, która może ukazywać skok w czasie. Jeśli jest użyty właściwie, może wspierać narrację. Zaczniemy od definicji jump cutu, a potem omówimy kilka kreatywnych sposobów, w jakie korzystali z niego tacy twórcy jak Steven Spielberg czy Guy Ritchie.

Czym jest jump cut?

Jump cut to cięcie, które przerywa pojedyncze ujęcie w taki sposób, że filmowany obiekt wydaje się natychmiast przeskakiwać do przodu w czasie. Podczas gdy większość technik montażowych projektuje się tak, by „ukryć” cięcie, jump cut jest wyborem stylistycznym, który czyni cięcie w pełni widocznym.

Niektórzy filmowcy uważają jump cut za coś z natury złego, ponieważ zwraca on uwagę na sztuczność konstrukcji i montażu filmu. Uznaje się go za naruszenie typowego montażu ciągłościowego – takiego montażu, którego celem jest zapewnienie opowieści bezszwowego wrażenia czasu i przestrzeni.

Jump cut różni się od cięcia na dopasowanie tym, że w tym drugim chodzi o stworzenie płynnego przejścia między dwiema odrębnymi scenami. Zwykłym celem cięcia na dopasowanie jest metaforyczne porównanie dwóch różnych obiektów, tematów lub scenerii.

Jak używać jump cutu w filmie:

• w montażu (sekwencji montażowej)
• do potęgowania napięcia
• przy wprowadzaniu postaci
• do podkreślania stanu psychicznego
• w wywiadach dokumentalnych

Skąd wziął się jump cut?

Jump cut istnieje od samych narodzin kina. Definicja jump cutu byłaby niepełna bez wzmianki o jednym filmowcu: Georges Méliès wykorzystywał tę technikę, aby tworzyć na ekranie iluzje magiczne. Jako iluzjonista Méliès w pełni wykorzystał jej możliwości, tworząc efektowne i niezapomniane „magiczne ujęcia”.

Zakres eksperymentów Mélièsa z montażem sprawił, że w praktyce stał się ojcem efektów specjalnych w filmie. Z perspektywy nowości jego jump cuty były idealne, ale jak filmowcy mieli naturalnie włączyć tę technikę do narracyjnego kina fabularnego? W Rosji pojawiły się radykalne techniki montażowe, znane zbiorczo jako montaż radziecki, ale Hollywood obrało zupełnie inny kierunek.

Od lat 20. do 50. XX wieku, wraz z rozkwitem systemu studyjnego, dominujący model produkcji hollywoodzkiej stawiał na „niewidzialność”. Klasyczne kino hollywoodzkie, jak je nazwano, dążyło do „ukrycia” struktury filmu. W założeniu miało to zanurzyć widza w opowieści.

Łamanie tej iluzji i przypominanie widzowi, że ogląda film, było zasadniczo zakazane. Aż do momentu, gdy pojawiła się francuska Nowa Fala i wyrzuciła podręcznik zasad przez okno. Bez francuskiego wkładu definicja jump cutu byłaby niepełna.

Jump cut i francuska Nowa Fala

Nowoczesne użycie jump cutu zaczęło się od Jean-Luca Godarda i jego przełomowego filmu z 1960 roku Do utraty tchu (Breathless), będącego bez wątpienia jednym z najlepszych filmów francuskiej Nowej Fali. Na pozór Do utraty tchu to kryminalny romans, ale wszystkie oczekiwania wobec takiej historii są tu systematycznie podważane.

W jednym z momentów dwoje głównych bohaterów jedzie razem samochodem. Kamera pozostaje cały czas na Patricii (granej przez Jean Seberg), ale z wielokrotnymi jump cutami przeskakujemy naprzód do pozornie przypadkowych, niepewnych punktów w czasie.

Godard świadomie burzy „niewidzialność”, którą Hollywood i główny nurt kina francuskiego ceniły tak wysoko. Montaż tworzy tu efekt dysonansu – i jest to wyraźnie zamierzone. Według dzisiejszych standardów te przykłady jump cutów mogą nie wydawać się aż tak radykalne, ale w 1960 roku wywarły ogromny wpływ.

Jak używamy jump cutu dzisiaj

Choć jump cut wciąż często pojawia się w filmach, technika ta zrobiła prawdziwą karierę w internecie. Ogromną popularnością cieszy się wśród wideoblogerów. Jump cuty w vlogach stały się tak powszechne, że możesz już nawet ich świadomie nie zauważać.

Wielu vlogerów nagrywa długie ujęcie, w którym mówią do kamery. Cięcie sygnalizuje zmianę wątku myślowego albo skok naprzód w opowieści, ale pozycja vlogera względem kamery pozostaje taka sama jak wcześniej.

Przy montowaniu materiału docelowo chodzi o przekazanie tego, co najważniejsze. Dlatego umiejętność stosowania jump cutów jest kluczowa – pomaga stworzyć jak najlepszy film.

Jump cut w sekwencji montażowej

Lista Schindlera (1993) to jeden z najlepszych filmów Stevena Spielberga. Opowiada historię biznesmena Oskara Schindlera, który, zatrudniając w swojej fabryce ponad tysiąc polskich Żydów, ocalił ich od Zagłady.

W filmie jest moment, w którym wykorzystuje się jump cut i jego zastosowanie może być zaskakujące jak na tego typu produkcję. To zasadniczo żartobliwy, komediowy fragment montażowy w mrocznym dramacie o Holokauście.

Zastosowanie jump cutu w tej scenie ma dwa powody. Po pierwsze, przekazuje upływ czasu. Schindler spotyka w biurze wiele kobiet. Jak w każdym montażu, możemy w ten sposób szybko i skutecznie przejść przez cały proces – to praktyczne względy.

Po drugie, cięcia służą tu komizmowi. Kobiety wyraźnie nie potrafią pisać na maszynie, a ich pokazanie w takiej sekwencji tworzy w zasadniczo mrocznym filmie lekki moment – przerywnik, który jednocześnie popycha fabułę naprzód.

Wzmacnianie napięcia dzięki jump cutom

W Biegnij, Lola, biegnij (Run Lola Run, 1998) widzimy zupełnie inne zastosowanie jump cutu. Chłopak Loli miał przekazać mafijnemu bossowi pieniądze, ale zgubił 100 tysięcy marek. Lola musi znaleźć sposób, żeby zdobyć tę sumę w zaledwie 20 minut i ocalić mu życie.

W tej scenie Lola w panice rozważa wszystkie możliwości zdobycia pieniędzy. Widzimy serię jump cutów, w których Lola gorączkowo analizuje kolejne opcje.

Jak wynika z opisu fabuły, Biegnij, Lola, biegnij to film w szybkim tempie, bez chwili do stracenia. Jump cuty to podkreślają – wprowadzają nas bezpośrednio w tok myślenia Loli. Właśnie otrzymała druzgocącą wiadomość. Jest spięta, zdezorientowana.

Ludzkie przetwarzanie informacji nie przebiega w ten sposób. Oko pragnie gładkiego, ciągłego ruchu, więc jump cut stoi w sprzeczności z tym upodobaniem. Choć wiele filmów stara się tego efektu unikać, tutaj działa on idealnie. Montaż buduje u widza określony stan emocjonalny, co czyni tę technikę lepszą niż standardowe ujęcia i cięcia.

Wprowadzanie bohaterów za pomocą jump cutu

Przekręt (Snatch) to wyreżyserowany przez Guya Ritchiego thriller kryminalny z 2000 r. o grupie przestępców szukających skradzionego diamentu oraz o promotorze bokserskim pracującym dla sadystycznego bossa.

Film zawiera wiele chwytów formalnych, które Ritchie stosuje w całej swojej twórczości, w tym zamiłowanie do szybkiego montażu, najlepiej widoczne w sekwencji otwierającej.

Czołówka zawiera liczne jump cuty oraz inne efektowne zabiegi formalne. Cała sekwencja trwa niespełna 90 sekund, a Ritchie musi w tym czasie przekazać ogromną ilość informacji.

Wprowadzenie postaci na kartach scenariusza wymaga sporo wysiłku, lecz Ritchie znalazł sposób, by zrobić to efektywnie poprzez montaż. Jego zadaniem jest przedstawienie nam 12 bohaterów, z których każdy ma odrębną osobowość i cele. Aby przyspieszyć tempo, Ritchie korzysta z cięć, które przyspieszają czas i budują realną dynamikę narracji.

Najbardziej widocznym przykładem jump cutu w tej sekwencji jest wprowadzenie Mickey’ego (granego przez Brada Pitta). Dostaje on plik gotówki, a jego kompan próbuje ją dotknąć. Mickey kilka razy odtrąca jego rękę; pomiędzy tymi ruchami pojawia się jump cut, a widz w kilka sekund otrzymuje wszystkie potrzebne informacje o tej postaci. Co ciekawe, to jedna z najlepszych kreacji Brada Pitta.

Ta scena z jump cutem pełni podwójną funkcję. Reszta filmu będzie szybka i pełna energii. Wykorzystanie jump cutów na otwarcie daje widzom jasny sygnał, jaki typ filmu oglądają, i że powinni „zapiąć pasy”.

Podkreślanie stanu psychicznego za pomocą jump cutu

Jeden z najbardziej zaskakujących i poruszających momentów w Genialnym klanie (The Royal Tenenbaums, 2001) to scena, w której Richie (Luke Wilson) próbuje popełnić samobójstwo. Zanim do tego dojdzie, zaczyna ścinać włosy i golić brodę. W tym ponurym fragmencie widzimy wielokrotne jump cuty.

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że to tylko praktyczny zabieg – skompresowanie czasu i szybkie przeprowadzenie nas przez cały proces. Zastanów się jednak nad emocjonalnym wydźwiękiem tej sceny.

Jump cuty w filmie najczęściej służą budowaniu ekscytacji lub energii, ale tutaj stają się poetyckim sposobem zobrazowania smutku. Wes Anderson nie musi nam pokazywać, jak Richie obcina włosy. Decyzja, by podzielić z bohaterem, który jest na samym dnie, tak intymny moment, jest wyraźnie świadomym wyborem reżysera. Jump cuty są wizualnym odzwierciedleniem chwiejnego, rozbitego stanu emocjonalnego Richiego.

Skokowe cięcie współosiowe (axial jump cut)

Istnieje podtyp jump cutu o podobnym efekcie, ale nieco innym wykonaniu. Klasyczne jump cuty przeskakują w czasie wewnątrz ujęcia, podczas gdy współosiowe jump cuty (axial jump cuts) przeskakują punkt widzenia kamery, nie zmieniając czasu.

Innymi słowy, z tego samego kąta kamery cięcie powoduje natychmiastową zmianę ogniskowej – na dłuższą lub krótszą. Potocznie mówiąc, przy każdym cięciu filmowany obiekt staje się w kadrze większy lub mniejszy. Funkcja współosiowego jump cutu jest bardzo podobna do najazdu lub odjazdu obiektywu, ale bez stopniowej zmiany – tutaj przeskok jest nagły i dysonansowy.

Przykładowo, gdy Elliott i jego przyjaciele ukrywają się przed władzami, E.T. wpada w panikę. W tym fragmencie pojawiają się współosiowe jump cuty.

Alfred Hitchcock również był fanem tej techniki i wykorzystywał ostre, rozbijające jump cuty w momentach czystej grozy. Jeśli oglądałeś słynną scenę pod prysznicem w Psychozie, zauważysz, jak kamera coraz bardziej zbliża się do ust Marion, gdy ta krzyczy, po tym jak odwraca się do mordercy.

Podobny zabieg pojawia się w Ptaku (The Birds), gdy Lydia znajduje ciało ojca po ostatnim śmiertelnym ataku:

Hitchcock nieustannie szukał nowych sposobów, by dać widzowi doświadczenie zbliżone do przeżyć bohaterów (zob. również: wspomniana scena prysznicowa i „zoom Hitchcocka” w Zawrót głowy). W tej scenie użycie współosiowych jump cutów sprawia, że z każdym skokiem jesteśmy bliżej śmierci – a odkrycie zwłok staje się dla nas równie wstrząsające jak dla bohaterki.