Czym jest „montaż treningowy” i dlaczego filmy tak często z niego korzystają?

W filmach bardzo często widzimy taką sytuację: główny bohater musi przejść okres treningu, żeby stać się silniejszym. W warstwie montażowej pokazuje się to za pomocą serii szybko zmieniających się ujęć, które w ciągu kilku minut oddają trening trwający dni, a nawet miesiące. Taki sposób montażu nazywamy montażem treningowym.

Montaż treningowy to dziś dojrzała, dobrze wypracowana forma montażu w kinie komercyjnym. Zaczyna się od przygotowań bohatera, a kończy osiągnięciem konkretnego celu. Najsłynniejszym przykładem są chyba sekwencje z filmu „Rocky”. Najczęściej montaż treningowy koncentruje się na treningu fizycznym, np. boksie – czyli tematach samych w sobie „podkręcających adrenalinę”. Nacisk kładzie się na proces zbliżania się do celu, zwykle za pomocą powtarzających się ujęć. W warstwie formalnej montaż często rozbija akcję z jednego miejsca na części i łączy je z innymi scenami w formie montażu równoległego. Wraz z upływem czasu efekty treningu stopniowo się ujawniają. I oczywiście nie może zabraknąć energetyzującej, motywacyjnej muzyki.

Tego typu montaż zazwyczaj kończy się jakąś formą zwycięstwa bohatera, potwierdzając, że jest on w pełni przygotowany na nadchodzące wyzwanie. W „Rockym” finał tej sekwencji to słynne slow motion z bohaterem unoszącym ramiona.

W pewnym sensie montaż treningowy to też jedna z cech charakterystycznych klasycznych filmów akcji z lat 80. Często wynosił na szczyty popularności konkretny utwór lub ścieżkę dźwiękową. Na przykład zespół Goat w 2021 roku wydał singiel o tym samym tytule, składając hołd właśnie takim sekwencjom treningowym.

Przyjrzyjmy się teraz odmianom montażu treningowego, np. montażowi mistrz–uczeń. Taki montaż nie skupia się już wyłącznie na przemianie jednego bohatera. Wraz z upływem czasu widzimy, jak zmienia się relacja między nauczycielem a uczniem. W ograniczonym czasie pokazuje on nie tylko rozwój postaci, lecz także wzmacnia emocjonalną więź między nimi. Inną odmianą jest montaż treningowy z wyraźnym konfliktem dramatycznym pomiędzy bohaterem a antagonistą. Bywa, że przed wielkim finałowym starciem nie tylko protagonista przechodzi wzmożony trening, ale także jego przeciwnik. Wykorzystanie montażu treningowego do zestawienia i skontrastowania przygotowań obu stron to znakomity sposób na zbudowanie napięcia przed kulminacyjnym pojedynkiem.

Możemy sięgnąć po przykład „Creed II”, gdzie właśnie poprzez montaż treningowy podkreślono różnice między postaciami. W tej scenie zastosowano obszerny montaż równoległy, z częstymi przeskokami między wieloma miejscami akcji, co pozwala widzom bezpośrednio porównać postępy obu bohaterów. Logika montażowa tej sekwencji jest w gruncie rzeczy bardzo klarowna. Najpierw, w początkowej części, montaż ukazuje różnice między nimi – przeciwnik Viktor wciąż dominuje, a Creed jest wyraźnie w gorszej pozycji. Następnie Creed zaczyna intensyfikować trening, stopniowo się wzmacnia, a całość kończy się jego „triumfem treningowym” i pełną gotowością do ostatecznego starcia.

W filmie montaż sekwencyjny (montaż odcinkowy) jest nieodzownym środkiem wyrazu. Zwykle około 1/3 lub 2/3 długości fabuły wprowadza się taką sekwencję montażową, aby szybko skrócić upływ czasu i zagęścić akcję. W gruncie rzeczy wszystkie takie sekwencje są wariantami montażu treningowego, nawet jeśli film nie dotyczy sportu. Klasycznym przykładem jest „The Social Network” – choć fabuła dotyczy hakerów, w istocie mamy do czynienia z montażem treningowym, a towarzyszący mu utwór „In Motion” stał się wówczas bardzo znany. Podobnie w „Parasite” forma opiera się na montażu równoległym i muzyce.