Czym jest montaż równoległy w filmie – i dlaczego montażyści go używają?

Sposobów montażu filmowego jest nieskończenie wiele. Czasem najprostszy, najbardziej linearny montaż jest najlepszym wyborem – po jednej scenie po prostu następuje kolejna. Jednak niekiedy mniej oczywiste techniki montażowe potrafią tchnąć życie w sekwencję. Montaż równoległy jest właśnie takim szczególnym rodzajem montażu, który może podnieść jakość filmu i poprzez kontrast wzmocnić napięcie. Czym więc dokładnie jest montaż równoległy w filmie i jak należy go stosować?

Definicja montażu równoległego

Jeśli spędziłeś trochę czasu w obszarze postprodukcji, prawdopodobnie słyszałeś termin „montaż równoległy”. Pojawia się często, ale bywa, że ludzie nieco luźno podchodzą do jego ścisłej definicji.

Co zatem konkretnie oznacza montaż równoległy?

Montaż równoległy to technika montażowa, w której dwa lub więcej odrębnych wydarzeń (scen) jest przeplatanych, aby zasugerować, że dzieją się jednocześnie. Może też odnosić się do dłuższej sceny, w której przeplata się dwa lub więcej różnych działań zachodzących równocześnie.

Montaż równoległy a montaż krzyżowy

Definicja montażu równoległego brzmi znajomo? To dlatego, że jest on bardzo podobny do montażu krzyżowego i wiele osób używa tych pojęć zamiennie. W rzeczywistości istnieje między nimi różnica.

Montaż krzyżowy oznacza przeplatanie kilku scen, ale nie musi to wcale oznaczać, że rozgrywają się one w tym samym czasie. Relacja między montażem krzyżowym a równoległym przypomina relację między prostokątem a kwadratem: każdy montaż równoległy jest montażem krzyżowym, ale nie każdy montaż krzyżowy jest równoległy.

W filmie „Mission: Impossible – Rogue Nation” Ethan Hunt i jego zespół stają przed niezwykle złożonym zadaniem. Gdy rozmawiają o tym, jak przeniknąć do ściśle strzeżonego obiektu, reżyser Christopher McQuarrie i montażysta Eddie Hamilton wykorzystują montaż krzyżowy, by pokazać ich plan:

To przykład montażu krzyżowego, a nie równoległego, ponieważ montaż krzyżowy nie ma tu sugerować, że dwa segmenty rozgrywają się równocześnie. Co więcej, plan, który nam pokazano, ostatecznie w filmie w ogóle się nie realizuje.

Przyjrzyjmy się teraz jednej z najważniejszych scen w historii kina: sekwencji schodów odeskich w „Pancerniku Potiomkin” Siergieja Eisensteina.

Eisenstein w sposób nowatorski zastosował tu montaż równoległy w obrębie jednej sekwencji. Przeplata on chaotyczne sceny masakry ludności przez żołnierzy z intymnym dramatem matki opłakującej zabite dziecko. Te dwa wydarzenia dzieją się jednocześnie, dlatego ta forma montażu krzyżowego jest zarazem montażem równoległym.

Sekwencja schodów odeskich doskonale pokazuje potęgę montażu równoległego. Przeanalizujmy kilka sposobów jego wykorzystania.

Po co stosować montaż równoległy?

Przede wszystkim montaż równoległy podkreśla równoczesność zdarzeń. Jeśli po prostu ustawimy dwie sceny jedna po drugiej, trudno będzie zasugerować, że dzieją się w tym samym czasie.

Ale oprócz tego podstawowego celu montaż równoległy ma też inne funkcje.

Przeplatanie różnych scen potrafi zwiększyć suspens i wydłużyć czas rozwijania się akcji, wzmacniając oczekiwanie widza.

Dobrym przykładem jest scena z filmu „Bitwa o Algier”, w której kamera przełącza się między trzema różnymi bombami podłożonymi przez rebeliantki.

W tym przypadku równoległa narracja ogromnie potęguje napięcie. Widzimy, jak każda z kobiet spogląda na zegar, co akcentuje odliczanie do wybuchu. Być może jeszcze ważniejsze jest to, że obserwujemy, jak rozglądają się wokół – widzimy potencjalne ofiary.

Przeplatanie tych trzech linii akcji pogłębia też tematykę „Bitwy o Algier”: tragedię zwykłych ludzi wciągniętych w wir wojny, poświęcenie wymagane przez walkę partyzancką, a także przepaść ekonomiczną między Francuzami a Algierczykami.

A my przez cały czas wstrzymujemy oddech, czekając na wybuch.

Choć montaż równoległy bywa wykorzystywany do budowania suspensu i spowalniania akcji, ta technika może też przyspieszyć tempo. Jest to szczególnie przydatne w filmach akcji, gdzie przełączanie się między wieloma miejscami akcji wzmacnia intensywność scen.

Christopher Nolan znakomicie wykorzystuje montaż równoległy w tym celu. Ten reżyser lubi splatać różne sceny w jedną dynamiczną całość, nadając filmowi zwarte, energetyczne tempo. Być może szczytowym przykładem tego podejścia jest „Oppenheimer” – film pełen dialogów, który dzięki niemal nieustannemu stosowaniu montażu krzyżowego i równoległego ogląda się jak kino akcji.

Montaż równoległy świetnie nadaje się też do zestawiania kontrastów. Taka technika niejako zmusza widza do porównywania przeplatających się ze sobą scen.

Najczęściej przywoływanym przykładem takiego użycia montażu równoległego jest scena chrztu w „Ojcu chrzestnym”:

To zestawienie odsłania wewnętrzny konflikt Michaela, ale można je również odczytywać jako krytykę wszechobecnej hipokryzji w zinstytucjonalizowanej religii.

Skoro wiemy już, do czego służy montaż równoległy, przyjrzyjmy się kilku bardziej rozbudowanym przykładom.

Przykłady montażu równoległego

Kiedy zaczniesz zwracać na to uwagę, zauważysz montaż równoległy niemal wszędzie. Oto kilka filmów, które z niego korzystają, dokładnie z powodów wymienionych powyżej.

Jonathan Demme w kulminacyjnej scenie finałowej swojego przełomowego thrillera znakomicie wykorzystuje montaż równoległy do zbudowania silnego napięcia. Jednocześnie tworzy z jego pomocą zaskakujący zwrot akcji – jesteśmy przekonani, że uzbrojony po zęby oddział specjalny zaraz schwyta seryjnego mordercę, tymczasem do jego domu trafia Clarice.

W „Snajperze” Clinta Eastwooda nie brakuje druzgocących scen, ale być może żadna nie jest tak ściskająca za gardło jak otwarcie filmu. Eastwood wykorzystuje montaż równoległy, by podkreślić dramatyczny dylemat Chrisa Kyle’a oraz zbudować ton całego, i tak już bardzo brutalnego, filmu.

Wspominaliśmy już o upodobaniu Nolana do tej techniki, ale trzeba osobno wyróżnić scenę z „Incepcji”. Doskonale pokazuje ona, na czym polega esencja montażu równoległego w jego wydaniu. Przeplatane sceny pozostają w bezpośrednim związku przyczynowo‑skutkowym: za każdym razem, gdy porusza się ciężarówka, rośnie nasze napięcie, bo wiemy, że to sprawia, iż świat snu staje się jeszcze bardziej niebezpieczny.