Wat is parallelmontage in films? — En waarom gebruiken filmmakers het?

Er zijn ontelbaar veel manieren om een film te monteren. Soms is de meest directe, meest coherente manier ook de beste keuze: de ene scène gebeurt, en direct daarna volgt de volgende. Maar soms kunnen minder alledaagse montagetechnieken een sequentie tot leven wekken. Parallelmontage is zo’n bijzondere vorm van montage die de filmische beleving kan versterken en via contrast de spanning kan opvoeren. Wat is parallelmontage in films precies? En hoe pas je het toe?

Definitie van parallelmontage in films

Als je een tijdje in de postproductie hebt gewerkt, heb je het woord “parallelmontage” waarschijnlijk al eens gehoord. Het wordt vaak genoemd, maar de precieze definitie wordt niet altijd even strikt genomen.

Waar verwijst parallelmontage nu precies naar?

Parallelmontage is een montagetechniek waarbij twee of meer verschillende scènes door elkaar worden gesneden om te suggereren dat ze gelijktijdig plaatsvinden. Het kan ook slaan op het door elkaar monteren van twee of meer verschillende handelingen binnen één langere scène.

Parallelmontage en crosscutting

Klinkt de definitie van parallelmontage je bekend in de oren? Dat komt doordat het erg lijkt op crosscutting, en veel mensen gebruiken die twee termen door elkaar. In werkelijkheid is er echter wel degelijk een verschil.

Crosscutting verwijst naar het door elkaar monteren van meerdere scènes, maar dat betekent niet noodzakelijk dat die scènes op hetzelfde moment plaatsvinden. De relatie tussen crosscutting en parallelmontage lijkt op die tussen een rechthoek en een vierkant: alle parallelmontage is crosscutting, maar niet alle crosscutting is parallelmontage.

In Mission: Impossible – Rogue Nation staan Ethan Hunt en zijn team voor een uiterst complexe opdracht. Terwijl ze bespreken hoe ze een zwaar bewaakte faciliteit kunnen binnendringen, gebruiken regisseur Christopher McQuarrie en editor Eddie Hamilton crosscutting om hun plan te tonen:

Dit is crosscutting en geen parallelmontage, omdat de montage niet wil suggereren dat de twee lijnen gelijktijdig plaatsvinden. Sterker nog, de scène waarin hun plan wordt getoond, komt in werkelijkheid helemaal niet voor.

Laten we nu kijken naar een van de belangrijkste scènes in de filmgeschiedenis: de trapsequentie in Odessa uit Sergej Eisensteins Pantserkruiser Potemkin.

Hier gebruikt Eisenstein op baanbrekende wijze parallelmontage binnen één en dezelfde scène. Hij verweeft de chaotische beelden van soldaten die het volk afslachten met de intieme dramatische scène van een moeder die rouwt om haar dode kind. Deze twee gebeurtenissen vinden gelijktijdig plaats, waardoor deze vorm van crosscutting in dit geval ook parallelmontage is.

De trapsequentie in Odessa toont perfect de kracht van parallelmontage. Laten we enkele toepassingen ervan analyseren.

Waarom parallelmontage gebruiken?

Allereerst legt parallelmontage de nadruk op gelijktijdigheid. Zet je twee scènes gewoon achter elkaar, dan is het moeilijk om te laten voelen dat ze op hetzelfde moment plaatsvinden.

Maar naast dat kerngebruik heeft parallelmontage nog andere functies.

Het afwisselen van verschillende scènes kan spanning opbouwen en de tijdsduur van een ontwikkeling verlengen, waardoor de verwachting van het publiek toeneemt.

Neem als voorbeeld een scène uit La battaglia di Algeri (The Battle of Algiers), waarin het beeld wisselt tussen drie verschillende vrouwelijke rebellen met bommen.

Hier verhoogt parallelmontage de suspense enorm. We zien hoe elke vrouw op de klok kijkt, wat de aftelling naar de explosies benadrukt. Misschien nog belangrijker: we zien hen om zich heen kijken, waardoor wij de latere slachtoffers te zien krijgen.

Door deze drie scènes in elkaar te vlechten, worden ook de thema’s van The Battle of Algiers uitgediept: de tragedie van gewone mensen in een oorlog, de toewijding die guerrillastrijd vergt, en de kloof tussen arm en rijk bij Fransen en Algerijnen.

Al die tijd houden we de adem in, wachtend op de explosies.

Hoewel parallelmontage soms wordt gebruikt om spanning op te bouwen en het tempo te verlagen, kan dezelfde techniek ook worden ingezet om het tempo juist op te voeren. Dit is vooral nuttig in actiefilms: schakelen tussen meerdere locaties kan de impact van de actie vergroten.

Christopher Nolan is een meester in het gebruik van parallelmontage voor dat effect. Deze regisseur vermengt graag verschillende scènes om een strak en energiek ritme te creëren. Misschien bereikt hij de absolute top van deze aanpak in Oppenheimer: een film met ontzettend veel dialogen, die door de bijna constante inzet van crosscutting en parallelmontage aanvoelt als een actiefilm.

Parallelmontage leent zich ook uitstekend voor het naast elkaar plaatsen van contrasten. De techniek dwingt het publiek verschillende scènes met elkaar te vergelijken en te contrasteren.

De doopscène in The Godfather is wellicht het meest geciteerde voorbeeld van parallelmontage:

De juxtapositie onthult Michaels innerlijke conflict en kan bovendien worden gelezen als kritiek op de hypocrisie die in georganiseerde religie vaak aanwezig is.

Nu we weten waarvoor parallelmontage wordt gebruikt, laten we enkele sterkere voorbeelden bekijken.

Voorbeelden van parallelmontage

Zodra je erop let, zie je parallelmontage overal. Hieronder enkele films die parallelmontage gebruiken, precies om de redenen die we zojuist hebben besproken.

Jonathan Demme maakt in de climax van zijn baanbrekende thriller meesterlijk gebruik van parallelmontage om enorme spanning te creëren. Tegelijkertijd is het een verrassende twist: we denken dat het zwaarbewapende SWAT-team de seriemoordenaar komt arresteren, maar uiteindelijk is het Clarice die voor zijn deur staat.

In American Sniper van Clint Eastwood zitten verschillende zenuwslopende scènes, maar misschien is geen enkele zo aangrijpend als het begin van de film. Eastwood gebruikt parallelmontage om Chris Kyle voor een verscheurende beslissing te plaatsen en zet zo meteen de toon voor een al bijzonder harde film.

We noemden Nolans voorkeur voor deze techniek al, maar we moeten specifiek wijzen op deze scène in Inception. Ze toont perfect de essentie van Nolans parallelmontage. De door elkaar gesneden scènes hebben een directe oorzaak-gevolgrelatie. Elke keer dat de vrachtwagen beweegt, voelen we de spanning stijgen, omdat we weten dat daardoor de droomwereld gevaarlijker wordt.