Czym jest „katharsis”

Kiedy ostatni raz rozpłakałeś się podczas oglądania filmu? Pamiętasz konkretną scenę? Wiele osób tłumi emocje z powodu różnych wydarzeń w życiu. Sztuka może wywołać emocjonalne uwolnienie tych uczuć, zwane także katharsis. Katharsis może być przytłaczającym, emocjonalnym doświadczeniem. Filmy wywołujące katharsis potrafią doprowadzić widza do łez, a jednocześnie pozostawić go w pełni usatysfakcjonowanego. Czym więc jest katharsis?

Literacka definicja katharsis

Katharsis to termin szeroko stosowany w sztuce, którego pochodzenie sięga jej samych początków. Jakie jest znaczenie katharsis? Zdefiniujmy je i przyjrzyjmy się jego źródłom.

Czym jest katharsis?

Katharsis to uwolnienie i ulga po doświadczaniu silnych lub tłumionych emocji. Samo słowo „katharsis” wywodzi się z greckiego „katharsis”, co oznacza „oczyszczenie” lub „oczyszczanie”. W dziedzinie psychologii Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne definiuje katharsis jako „uwolnienie ładunku emocjonalnego związanego z traumatycznymi wydarzeniami poprzez przywołanie ich do świadomości i ponowne przeżycie, kiedy wcześniej były one wypierane”.

W kontekście filmu i sztuki emocjonalne katharsis może być skutkiem emocjonalnego oddziaływania tragedii. Bohaterowie w filmach o charakterze kathartycznym często przechodzą przez moment oczyszczającego uwolnienia, które prowadzi do ich odrodzenia.

Z czego składa się katharsis w opowieści?

• nagromadzenie emocji

• powiązane doświadczenia

• więź z bohaterem

• poruszające aktorstwo

Historia emocjonalnej katharsis

Starożytny grecki filozof Arystoteles opisywał katharsis jako emocjonalne oczyszczenie z lęku i litości wywołanych przez tragedię.

Termin ten został następnie zaadaptowany przez psychoanalityków Zygmunta Freuda i Josefa Breuera. Dla nich katharsis było techniką terapeutyczną, służącą do redukcji kompleksów psychicznych poprzez przywołanie ich do świadomości i umożliwienie ich ekspresji.

Dziś jednak słowo to stało się synonimem sztuki. Ludzie często opisują sztukę, która silnie porusza emocjonalnie, jako „kathartyczną”. Muzyka, teatr, powieści i filmy mogą zawierać elementy katharsis powiązane z psychiką odbiorcy. Sztuka może wywoływać emocjonalne katharsis, nawiązując do osobistych doświadczeń widza.

Sztuka o charakterze kathartycznym często odzwierciedla nasze własne przeżycia. Pozwala nam głębiej połączyć się zarówno z dziełem, jak i z jego twórcą. Jednym z najlepszych mediów do tworzenia sztuki wywołującej katharsis jest film.

Czym jest katharsis w filmie?

Różne formy sztuki mogą wywoływać katharsis. Muzyka, powieści i teatr potrafią być niewiarygodnie emocjonalne. Medium filmowe ma jednak szczególne cechy, które wyjątkowo skutecznie pobudzają emocjonalną reakcję widzów.

Pierwszą z nich jest zdolność filmu do kondensowania czasu. Dzięki montażowi film potrafi ukazać tygodnie, miesiące, a nawet lata w ciągu kilku sekund. Jeśli zostanie to zrobione umiejętnie, film w krótkim czasie może zbudować silną więź między widzem a bohaterami.

Kiedy widz nawiązuje więź z postaciami, wszystko, co one przeżywają, staje się dla niego bardziej emocjonalne. Najlepszą techniką osiągania tego efektu jest montaż. Montaż kondensuje czas i wydarzenia, tworząc sekwencję narracyjną. Ten montaż z filmu „Odlot” studia Pixar zbliża nas do bohaterów, po czym spada na nich tragedia.

Niezwykłość tej sekwencji polega na tym, jak wiele emocji wywołuje w ciągu pierwszych dziesięciu minut filmu. Dzieje się tak dlatego, że miłość i smutek są integralną częścią ludzkiego doświadczenia. Mamy wrodzoną więź z tymi dwiema emocjami. Filmowcy wykorzystują je, by spotęgować nasze uczucia i uwolnić je w niewiarygodnie kathartycznym momencie.

Film jest też medium niezwykle wizualnym. Pozwala nam dosłownie zobaczyć, jak bohaterowie przeżywają emocje. Teatr również jest wizualny, lecz film wykorzystuje zbliżenia. Dzięki nim widzimy detale emocji na twarzach postaci, co jeszcze bardziej pogłębia naszą reakcję emocjonalną.

W „Buntowniku z wyboru” Will w końcu uwalnia tłumione emocje w rozmowie ze swoim przyjacielem i psychologiem – to moment katharsis. Emocje buduje się tam poprzez ukazanie przemocowego dzieciństwa Willa i tego, jak wpłynęło ono na jego życie. Przyjrzyj się temu przykładowi katharsis – oraz znakomitemu aktorstwu i realizacji.

Dzięki językowi filmu widz może z bardzo bliska, niemal z pierwszego rzędu, obserwować jego moment oczyszczenia – co tworzy kathartyczne doświadczenie zarówno dla Willa, jak i dla publiczności.

Oczywiście, aby ta scena mogła osiągnąć emocjonalny szczyt, musimy zrozumieć wszystko, co do niej prowadzi. Pamiętaj: im większe nagromadzenie i tłumienie, tym potężniejsze uwolnienie.

Wartość katharsis

Zapytany o filmy Marvela reżyser Martin Scorsese porównał je w słynnym komentarzu do parków rozrywki, mówiąc: „to nie są filmy o człowieku próbującym przekazać innemu człowiekowi emocjonalne, psychiczne doświadczenie”. Niezależnie od tego, czy zgadzasz się ze Scorsesem, jest coś ważnego w kwestii różnych doświadczeń, jakie może zaoferować kino.

Niektóre filmy są czystą ucieczką od rzeczywistości i pozwalają widzowi oderwać się od niej choćby na godzinę. Tego typu kino ma ogromną wartość. Mimo to istnieje wyraźna różnica.

Inne filmy są doświadczeniem znacznie bardziej wewnętrznym. Jak mówi Scorsese, film może przekazywać emocje i przeżycia psychiczne. To charakterystyczna cecha jego stylu reżyserskiego. Czym jest katharsis? Dlaczego jest tak ważne w filmie? Dzięki katharsis film może nawiązać intymną więź z widzem.

Filmy kathartyczne często pozostają w pamięci na długo. Wpływają nie tylko na to, jak postrzegamy świat, lecz także – a może przede wszystkim – jak postrzegamy samych siebie. Wartość katharsis w kinie nie polega na liczbie widzów, lecz na tym, jak długo film pozostaje z widzem po seansie.