Czym jest zapowiedź zdarzeń (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w których zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym seansie/lekturze odkrywasz, że wszystkie wskazówki podważające bieg fabuły były tam od początku i teraz wydają się oczywiste? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedź zdarzeń – potężna technika opowiadania historii, która sprawia, że finał, choćby nie wiadomo jak szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii tworzy poczucie oczekiwania i przykuwa uwagę odbiorców aż do końca.

Zapowiedź zdarzeń

Dobrze użyta zapowiedź zdarzeń potrafi niezwykle skutecznie zaangażować widownię. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorcy mogą stracić zainteresowanie. Jeśli zbyt subtelna – mogą ją całkowicie przeoczyć.

Zanim przeanalizujemy przykłady zapowiedzi w filmach, trzeba najpierw zdefiniować, czym ona jest i jak działa. Czym w ogóle jest zapowiedź zdarzeń? Jak pomaga ci opowiedzieć historię?

Czym jest zapowiedź zdarzeń?

Zapowiedź zdarzeń (foreshadowing) to zabieg literacki służący do sugerowania lub zapowiadania przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, napięcia, a nawet poczucia harmonii narracyjnej w zakończeniu filmu czy powieści. Pisarze często stosują zapowiedź już na początku, by przygotować późniejsze wydarzenia. „Sugestia” i „przepowiednia” są synonimami zapowiedzi zdarzeń. Można ją klasyfikować według stopnia subtelności lub bezpośredniości, ale jej główna rola zawsze pozostaje taka sama: przykuć uwagę odbiorcy.

• budowanie suspensu
• kumulacja dramatyzmu
• wytwarzanie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi zdarzeń

Znając już definicję, pewnie przychodzą ci do głowy liczne przykłady zapowiedzi z książek i filmów. Wszystkie mieszczą się zasadniczo w dwóch podstawowych typach.

Bezpośrednia zapowiedź to taki element opowieści, który wprost sugeruje to, co dopiero nastąpi. Może się to odbywać poprzez dialog, wypowiedź narratora albo proroctwo w świecie przedstawionym.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w scenie otwierającej wkłada w usta trzech wiedźm jasne stwierdzenie losu Makbeta – że „zostanie królem” – ale zapowiada też, że Banquo będzie ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, bo z jednej strony daje nam konkretne informacje, a z drugiej sprawia, że wraz z bohaterami chcemy dowiedzieć się więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, a ród Banqua ostatecznie przejmie tron?

Pośrednia zapowiedź to taki element opowieści, który poprzez subtelne tropy sugeruje nadchodzące wydarzenia. Wskazówki te nie są oczywiste i w pełni zrozumiałe stają się dopiero, gdy zapowiadane wydarzenie już nastąpi.

Dobrym przykładem jest „Myszy i ludzie”.

Przez całą książkę wielokrotnie wspomina się o tym, że Lennie przypadkowo zabija rzeczy, które głaszcze. To przygotowuje grunt pod kulminacyjne spotkanie Lenniego z żoną Curleya.

Choć wyróżniamy dwa sposoby definiowania zapowiedzi, oba – jeśli użyte umiejętnie – prowadzą do tego samego celu. Sednem stosowania tej techniki jest skupienie uwagi odbiorcy.

Zapowiedź zdarzeń a inne środki

Zapowiedź zdarzeń bywa mylona z innymi środkami stylistycznymi albo używana jako określenie dla nich. Przyjrzyjmy się kilku pojęciom często z nią kojarzonym.

Strzelba Czechowa to bardzo znana forma zapowiedzi. Odnosi się do uwagi Antona Czechowa, że jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to do końca musi wystrzelić.

Sednem tej zasady jest to, że detal silnie podkreślony na początku opowieści powinien odegrać później jakąś rolę. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź zdarzeń.

Finta (red herring) wykorzystuje znajomość zapowiedzi przez odbiorców przeciwko nim. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet ukryty pod poduszką – uznamy to za zapowiedź, że broń zostanie użyta później. Jeśli okaże się atrapą albo nigdy nie zostanie użyta, mamy do czynienia z fintą. Finta to element fabuły, który celowo kieruje naszą uwagę w jednym kierunku, aby późniejszy obrót spraw zaskoczył nas tym bardziej.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcje w przyszłość (flashforward) pokazują nam przyszłość. Ale taki flashforward może być na tyle niejasny, że sam w sobie pełni rolę zapowiedzi. Na przykład: widzimy zbliżenie na kogoś, kto wyciąga pistolet spod poduszki, ale nie wiemy, kto to jest ani po co, po czym następuje cięcie i cofamy się do wydarzeń sprzed tego momentu. To także zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi zdarzeń w literaturze

Na długo przed filmem zapowiedź zdarzeń pojawiała się w literaturze. Pisarze każdego gatunku mogą się wiele nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka wyrazistych zapowiedzi. Romeo mówi: „Przyjdź, śmierci, i bądź mile widziana. Tak pragnie Julia.” To (dość jasno) zapowiada los jego i ukochanej.

Julia śni też o Romeo leżącym na dnie grobu. To również sugeruje, że wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” także jest wyjątkowo ponure i zdecydowanie niepozbawione zapowiedzi. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób mądrze i wrzuć ją z powrotem w ogień.”

Po takim ostrzeżeniu większość czytelników zaczyna spodziewać się najgorszego.

Kolejna ponura historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo wyjaśnia, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny dla własnego dobra zostać uśmiercone. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna wierzyć, że opis ten może dotyczyć również Lenniego.

Przykłady zapowiedzi zdarzeń w filmach

Choć zasadniczo mamy dwa typy zapowiedzi, filmowcy nauczyli się wykorzystywać praktycznie wszystkie filmowe środki wyrazu, by zapowiadać bieg wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza kilku przykładów pomoże ci dostrzec w twojej własnej historii okazje do zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie zauważać.

Czasem już sam tytuł filmu sugeruje jego fabułę. Ta metoda zapowiedzi musi być na tyle niejednoznaczna, by przed seansem budzić ciekawość, a po napisach końcowych – nabierać pełnego sensu. Bracia Coen znakomicie zastosowali to w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł – zaczerpnięty z twórczości pisarza i scenarzysty Cormaca McCarthy’ego – sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowej generacji przestępców, z którą musi się mierzyć.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być prawdziwe.”

„Podziemny krąg” („Fight Club”) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych filmów z wielkim zwrotem akcji w ostatnich latach. Przy drugim, a nawet trzecim seansie można zauważyć liczne subtelne tropy rozsiane po całym filmie, które zapowiadają, że Tyler Durden (Brad Pitt) tak naprawdę nie istnieje – łącznie z tym właśnie komentarzem z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji, a niemal wszyscy główni bohaterowie giną. Ale czy wiedziałeś, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne wskazówki, kto zginie? Inspirując się scenariuszem „Człowieka z blizną” z 1932 roku, umieszcza w kadrach z postaciami, które umrą, literę „X”.

Ten klasyczny „who‑dunnit” utrzymuje widzów w napięciu i ciekawości aż do ostatniej chwili. Jak to osiąga? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) znakomicie balansują między subtelną, pośrednią zapowiedzią rozsianą po całym filmie a kilkoma szybkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi przyszłe wydarzenia, które łączą całą intrygę. Efekt jest taki, że zwrot akcji po ponad dwóch dekadach nadal uchodzi za jeden z najlepszych.

To niesamowite finałowe ujęcie było kopiowane i parodiowane przez lata – w dużej mierze dlatego, że tak skutecznie łączy wszystkie nici zapowiedzi w jeden zamykający historię moment.

„Prestiż” („The Prestige”) to znakomity przykład filmu, który zawiera tyle zapowiedzi, by utrzymać uwagę widza, ale nie zdradzić kluczowego zwrotu fabuły. Jedna z najlepszych scen pokazuje, jak Alfred wykonuje numer z ptakiem w klatce – zabija ptaka, po czym „przywraca go do życia”.

Zapowiedź zdarzeń to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowców służących budzeniu ciekawości i utrzymywaniu uwagi publiczności. Kluczowe jest jednak wiedzieć, ile zapowiedzi i jakiego rodzaju potrzebuje konkretna historia. Nadmiar zapowiedzi może sprawić, że fabuła stanie się przewidywalna i widz straci zainteresowanie. Zbyt mało – sprawi, że opowieść będzie nudna lub chaotyczna, co również zniechęci odbiorców.

Poszukaj w swojej historii momentów, w których możesz zastosować techniki zapowiedzi, i sprawdź, które z nich działają najlepiej.