Wat is foreshadowing – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een wending je compleet verraste, maar waarin je bij een tweede kijk- of leesbeurt ontdekt dat alle nu zo duidelijke aanwijzingen al die tijd de afloop voorbereidden? Je bent niet de enige. Deze aanwijzingen zijn een vorm van foreshadowing, een krachtige verteltechniek die ervoor kan zorgen dat een einde – hoe extreem ook – toch verdiend aanvoelt. Door foreshadowing in je verhaal te gebruiken, kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Foreshadowing

Goed toegepaste foreshadowing kan het publiek enorm in het verhaal trekken. Als ze te duidelijk is, kan het publiek zijn interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan mist het publiek de foreshadowing misschien helemaal.

Voordat we voorbeelden van foreshadowing in films bekijken, is het belangrijk om eerst foreshadowing zelf en haar functie te definiëren. Wat is foreshadowing precies? En hoe helpt het je om je verhaal te vertellen?

Wat is foreshadowing?

Foreshadowing is een literaire techniek waarmee toekomstige gebeurtenissen in een verhaal worden gesuggereerd of aangekondigd. Het kan een bijzonder effectief middel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning en zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te wekken. Schrijvers gebruiken foreshadowing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hinten” en “voorspellen” zijn synoniemen voor foreshadowing. Je kunt soorten foreshadowing onderscheiden op basis van hoe subtiel of expliciet ze zijn, maar de hoofdfunctie blijft: de aandacht van het publiek vasthouden.

• Spanning creëren

• Dramatische opbouw

• Verwachting kweken

Twee soorten foreshadowing

Nu je weet wat foreshadowing is, denk je misschien meteen aan voorbeelden uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen in één van twee soorten foreshadowing.

Directe foreshadowing betekent dat een element in het verhaal expliciet wijst op een gebeurtenis die gaat komen. Dat kan via dialogen, een verteller of een profetie in het verhaal.

Een voorbeeld van directe foreshadowing vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen aan het begin duidelijk Macbeths lotsbestemming uitspreken: hij “zal koning worden”, maar Banquo zal de vader zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme toepassing van directe foreshadowing, omdat we informatie krijgen, maar tegelijkertijd samen met de personages méér willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk Banquo’s familie plaats op de troon?

Indirecte foreshadowing betekent dat elementen in het verhaal subtiele aanwijzingen geven over wat er zal gebeuren. Die hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrijpelijk als de voorspelde gebeurtenissen daadwerkelijk plaatsvinden.

Van muizen en mensen is hiervan een goed voorbeeld.

Door het hele boek heen wordt benadrukt hoe Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit bereidt de weg voor de climax tussen Lennie en Curleys vrouw.

Hoewel we foreshadowing op twee manieren kunnen indelen, kunnen beide, mits goed gebruikt, effectief hetzelfde doel dienen. De kern is altijd: de aandacht van het publiek trekken en vasthouden.

Foreshadowing en andere middelen

Foreshadowing kan worden verward met – of gebruikt worden als – verschillende andere literaire middelen. Laten we kijken met welke termen foreshadowing vaak samenhangt.

Chekhovs gun is een heel bekend voorbeeld van foreshadowing. Deze techniek verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en komt erop neer: als er aan het begin van het verhaal een geweer te zien is, moet dat tegen het einde worden afgevuurd.

De kern van deze “regel” is dat details die je vroeg in het verhaal benadrukt, later weer een functie moeten krijgen. Waar doet dit je aan denken? Dat is foreshadowing.

Een red herring maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met foreshadowing om hen op het verkeerde been te zetten. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien liggen – we gaan er vrijwel automatisch van uit dat dit een voorbode is van een later schietmoment. Als het pistool uiteindelijk nep blijkt te zijn of nooit wordt gebruikt, is dat een red herring. Een red herring is een element in het verhaal dat ons bewust een bepaalde kant op stuurt, zodat we later des te meer verrast worden.

Foreshadowing suggereert de toekomst; een flashforward laat ons de toekomst daadwerkelijk zien. Maar een flashforward kan vaag genoeg zijn om als foreshadowing te werken. Bijvoorbeeld: we zien in close-up dat iemand een pistool onder een kussen vandaan haalt, maar we weten niet wie het is of waarom, en daarna springen we terug naar de gebeurtenissen vóór deze onthulling. Dat is foreshadowing.

Voorbeelden van foreshadowing in de literatuur

Lang voordat foreshadowing in films opdook, was ze al aanwezig in boeken. Schrijvers in elk genre kunnen leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedies van William Shakespeare zit veel foreshadowing. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Come, death, and welcome. Juliet wills it so.” Dit (vrij duidelijk) voorspelt het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt ook dat Romeo onder in een graf ligt. Ook dat kondigt aan dat er iets slecht zal gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens somber en komt niet uit de lucht vallen. De vorige eigenaar van het magische talisman waarschuwt meneer White: “I threw it on the fire. If you keep it, don’t blame me for what happens. Throw it on the fire like a sensible man.”

Na zo’n waarschuwing gaan de meeste lezers er al vanuit dat er iets heel erg mis zal gaan.

Nog een deprimerend verhaal: John Steinbeck hint in zijn beroemde werk (spoilerwaarschuwing) naar het lot van Lennie. In het boek beschrijft een personage uitvoerig hoe dieren die te zwak zijn om in deze harde wereld te overleven, in hun eigen belang gedood zouden moeten worden. Gaandeweg begint George te geloven dat Lennie misschien ook in die categorie valt.

Voorbeelden van foreshadowing in films

Hoewel er grofweg twee hoofdsoorten foreshadowing zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om vrijwel elk filmisch middel te gebruiken om het verhaal te voorspellen – van de titel tot de kostuums van de personages. Door deze voorbeelden te analyseren, ontdek je misschien nieuwe mogelijkheden voor foreshadowing in je eigen verhaal.

Soms kondigt de filmtitel zelf al de thematiek of toon van de film aan. Deze vorm van foreshadowing moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid te wekken, en helder genoeg om na de aftiteling betekenisvol te zijn. De Coen-broers doen dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel, ontleend aan schrijver en scenarist Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet meer past bij het nieuwe soort criminaliteit waarmee hij wordt geconfronteerd.

“Everything is a copy of a copy of a copy.”

Fight Club is een van de duidelijkste plot-twist-films van de afgelopen decennia. Wie de film een tweede of derde keer bekijkt, ziet overal subtiele hints dat Tyler Durden (Brad Pitt) niet echt bestaat – waaronder deze voice-overregel.

Wie The Departed heeft gezien, weet dat de film vol zit met wendingen en dat bijna alle hoofdpersonages sterven, maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke aanwijzingen achterlaat over welke personages het niet zullen overleven? Scorsese leent een idee uit Scarface (1932): in shots van personages die later sterven, plaatst hij ergens in het beeld een “X”.

Deze klassieker in het “whodunit”-genre houdt het publiek tot de laatste seconde nieuwsgierig en betrokken. Hoe? The Usual Suspects balanceert de hele film door subtiele, indirecte foreshadowing met korte, directe foreshadowing-scènes die alles aan elkaar knopen. Het resultaat is een plotwending die meer dan twintig jaar later nog steeds tot de beste wordt gerekend.

De iconische slotscène is eindeloos gekopieerd en geparodieerd, juist omdat hij zo effectief alle foreshadowing bij elkaar brengt om het verhaal af te sluiten.

The Prestige is een goed voorbeeld van een film met genoeg foreshadowing om het publiek te prikkelen, zonder de grote wendingen weg te geven. Een van de beste scènes is de vogelkooi-act van Alfred, waarin hij een vogel doodt en hem vervolgens weer tot leven wekt.

Foreshadowing is een van de meest effectieve middelen die filmmakers hebben om de nieuwsgierigheid van het publiek op te wekken en hun aandacht vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel foreshadowing en welk type je verhaal nodig heeft. Te veel foreshadowing kan het verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek afhaakt. Te weinig kan het saai of verwarrend maken, met hetzelfde gevolg.

Probeer in je verhaal momenten te vinden waar je foreshadowing kunt inzetten en ontdek welke aanpak het beste bij jou en je verhaal past.