Czym jest „montaż treningowy” i dlaczego filmy tak często go używają?

W filmach bardzo często widzimy taką sytuację: główny bohater musi przejść okres treningu, żeby stać się silniejszym, więc na poziomie montażu pojawia się sekwencja szybkich cięć, która w kilka minut pokazuje trening trwający dni, a nawet miesiące. Taki sposób montażu nazywa się montażem treningowym.

Montaż treningowy to dziś w kinie komercyjnym w pełni ukształtowana forma montażowa. Zaczyna się od przygotowań głównego bohatera, a kończy w momencie osiągnięcia przez niego konkretnego celu. Najsłynniejszym przykładem jest prawdopodobnie sekwencja z filmu „Rocky”. Najbardziej typowe montaże treningowe koncentrują się na treningu fizycznym, jak np. boks – już sam gatunek jest dość „podkręcający adrenalinę”. Nacisk kładzie się na ukazanie procesu postępów w drodze do celu, zwykle za pomocą powtarzających się ujęć. Formalnie montaż często rozbija akcję jednego miejsca na części i zestawia je równolegle z innymi scenami. Wraz z upływem czasu efekty treningu stają się coraz wyraźniejsze. Oczywiście nie może przy tym zabraknąć energetyzującej, motywacyjnej muzyki.

Tego typu montaż zazwyczaj kończy się jakąś formą zwycięstwa bohatera i potwierdza, że jest on już w pełni przygotowany na nadchodzące wyzwanie. W „Rockym” końcówka to słynne ujęcie bohatera w zwolnionym tempie, z uniesionymi rękami.

Pod pewnym względem montaże treningowe są też jednym ze znaków rozpoznawczych klasycznych filmów akcji z lat 80. Często wynosiły na szczyt popularności jakiś utwór lub ścieżkę dźwiękową. Na przykład zespół Goat w 2021 roku wydał singiel o tym samym tytule, aby oddać hołd tego typu montażom treningowym.

Przyjrzyjmy się dalej wariantom montażu treningowego, na przykład montażowi mistrz–uczeń – taki montaż nie skupia się już tylko na przemianie jednej postaci. Wraz z upływem czasu widzimy, jak zmienia się relacja między nauczycielem a uczniem. W ograniczonym czasie pokazuje on nie tylko rozwój bohatera, lecz także wzmacnia emocjonalną więź między dwiema postaciami. Innym wariantem jest montaż treningowy o silniejszym konflikcie dramatycznym – z bohaterem i antagonistą. Czasem przed wielkim finałowym starciem trenuje nie tylko protagonista, ale i jego przeciwnik. Wtedy zastosowanie montażu treningowego, który porównuje i kontrastuje proces przygotowań obu stron, jest bez wątpienia świetnym sposobem budowania napięcia przed kulminacyjnym pojedynkiem.

Możemy odwołać się do przykładu „Creed II”, gdzie właśnie poprzez montaż treningowy podkreśla się różnice między postaciami. W tej sekwencji zastosowano wiele cięć równoległych; liczne sceny są nieustannie przełączane, co pozwala widzom bezpośrednio porównywać postępy obu bohaterów. Logika montażowa tej sekwencji jest bardzo przejrzysta. Na początku montaż ukazuje różnice: antagonista Viktor wciąż dominuje, podczas gdy Creed jest wyraźnie na straconej pozycji. Następnie Creed zaczyna zintensyfikowany trening, stopniowo się wzmacnia, a sekwencja kończy się jego sukcesem treningowym i gotowością do finałowej walki.

W filmie montaż sekwencyjny (montaż odcinkowy) jest niezbędnym środkiem montażowym. Zazwyczaj około 1/3 lub 2/3 filmu wprowadza się sekwencję montażową, aby za pomocą szybkich cięć skompresować czas i skrócić przebieg wydarzeń. Takie sekwencje są w istocie odmianami montażu treningowego, nawet jeśli film nie dotyczy sportu. Typowym przykładem jest „The Social Network”: choć to film o hakerach, w swej istocie zawiera on właśnie montaż treningowy. Towarzysząca mu ścieżka In Motion była w tamtym czasie bardzo znana. Podobnie w „Parasite” – tamtejsze sekwencje również w warstwie formalnej opierają się na montażu równoległym i muzyce.