Kluczowy element dobrego montażu: „emocje”

Mając do dyspozycji ten sam materiał, dla dobrego montażysty montaż nigdy nie polega tylko na układaniu ujęć, ale na układaniu „emocji”.

W poprzednich filmach / artykułach wspominałem więcej niż raz o „sześciu zasadach doskonałego montażu”. Dziś je szczegółowo omówimy.

Sześć zasad doskonałego montażu:

1. Emocje (51%)

2. Opowieść / historia (23%)

3. Rytm (10%)

4. Kierunek spojrzenia (7%)

5. Właściwości dwuwymiarowe (5%)

6. Trójwymiarowa ciągłość (4%)

To „biblia” montażu autorstwa słynnego montażysty Waltera Murcha („Ojciec chrzestny”, „Czas apokalipsy”).

Spójrzmy na proporcje tych sześciu zasad:

Trzy najmniej istotne (kierunek spojrzenia | właściwości 2D | ciągłość 3D) to dokładnie to, co w potocznym języku nazywamy „techniką montażu”, „teorią montażu” – na przykład relacja między kierunkiem spojrzenia a kierunkiem kamery, cięcia na spojrzenie, zakaz „przeskakujących” ujęć, cięcia na ruch, montaż ciągłości akcji itd., cała ta akademicka teoria z podręczników.

Tymczasem trzy najważniejsze punkty nie mają z tymi technicznymi wymaganiami prawie nic wspólnego.

Czym więc dokładnie są najważniejsze „emocje”, które zajmują pierwsze miejsce? Zrozumiemy to na przykładzie:

W jednym z ujęć filmu „Utalentowany pan Ripley” widzimy bohatera, który po serii życiowych zawirowań stoi na statku i patrzy na morze; to ujęcie w planie średnim trwa bardzo długo.

Murch tak wyjaśnił swoją decyzję montażową przy tym ujęciu:

„Wyobraź sobie, jak długo jego myśli mogą podążać za morzem – dokładnie tak długo może trwać to ujęcie.”

To właśnie są emocje. To jest najważniejsza funkcja montażu – narracja.

Na przykład nawet w szalonym, „poszatkowanym” stylu montażu „Requiem dla snu” (cały film ma około 2000 ujęć – rekordowo dużo, podczas gdy typowy film 60–90-minutowy ma zwykle 600–700 ujęć) nie brakuje długich, statycznych ujęć. Aby konsekwentnie utrzymać styl, montażysta mógłby przecież bez skrupułów trzymać tempo na wysokich obrotach – czy wstawienie długiego ujęcia nie „psuje” rytmu?

— Montażysta bezwzględnie daje jednak pierwszeństwo emocjom postaci. Prawdziwe emocje może zarejestrować tylko kamera, która po prostu cały czas nagrywa.

W rzeczywistości zasady doskonałego montażu Waltera Murcha nie dotyczą wyłącznie filmów fabularnych – można je stosować w montażu każdego rodzaju projektu.

Zbyt często skupiamy się na „technice”, a ignorujemy najbardziej pierwotne „emocje”, które niesie każde ujęcie.

Zgodnie z podręcznikową, akademicką teorią pierwszym zadaniem montażysty jest selekcja materiału i trzeba się trzymać ogólnych zasad: „kamera stabilna, bez drgań, twarz wyraźna, kadr idealnie poprawny…”. Ale jeśli naprawdę chcemy, by emocje w filmie zostały oddane precyzyjnie, często musimy te zasady łamać.

W jednej ze scen „Ojca chrzestnego” aktor, wychodząc z kadru, przypadkowo uderza w kamerę, przez co obraz się trzęsie – montażysta celowo tego nie wyciął.

W otwierającej scenie „Zniewolonego. 12 Years a Slave” dialog pojawia się dopiero po kilku sekundach utrzymanego ujęcia (według „standardowego” podejścia montażowego bardzo możliwe, że od razu weszlibyśmy w dialog).

To właśnie przykłady montażu, który zachowuje emocje.

Dlatego ambicją dobrego montażysty wydaje się przekształcenie pytania „gdzie ciąć?” w „a co, jeśli w ogóle nie ciąć?”

Na pewno słyszeliście, że dobry montaż „opowiada historię” – opowiada ją obrazami. Jak opowiedzieć ją dobrze? Jeśli ktoś monotonnie, jakby recytował z kartki, bez żadnych modulacji głosu „odklepie” historię, raczej nie zapadnie wam ona w pamięć, a wręcz będziecie ziewać. Jeśli natomiast ktoś z przesadną mimiką, gestykulacją, z dynamiką i ekspresją opowie nawet dość przeciętną historię, najpewniej i tak was to wciągnie.

Dlatego dobry reżyser potrafi z przeciętnego do bólu scenariusza nakręcić wciąż całkiem niezły film – bo potrafi kontrolować rytm. A rytm jest kontrolowany właśnie przez emocje.

Jeżeli ktoś po obejrzeniu filmu mówi, że był dobry, to na pewno poruszyło go w nim coś na poziomie emocji. To jest to „dobry montażysta umie opowiadać”, o którym cały czas tu mówimy.

Wróćmy do punktu wyjścia: „dla dobrego montażysty montaż polega na układaniu ‘emocji’”.

Stworzenie montażowej sekwencji o wyraźnie „gniewnym” zabarwieniu emocjonalnym z jednej serii ujęć jest stosunkowo proste.

Ale w pełnometrażowym filmie emocjonalnych tematów jest znacznie więcej niż tylko „gniew”. Pojawi się w nim „radość”, „smutek”, „przyjemność” i wiele innych tonów. Zlepić wszystkie te emocje z powrotem w jedną spójną całość jest niezwykle trudno.

W przypadku krótkiego wideo 15–20-sekundowego jego podstawowym celem jest przekazanie jednej emocji.

Dlatego dobry montaż krótkich form nie oznacza automatycznie, że ktoś potrafi zmontować pełny metraż, a tym bardziej film kinowy.

W drugą stronę – jak najbardziej.

Dlatego, aby dobrze opanować montaż, trzeba zacząć od teorii filmu.

Jeśli odrzucimy kwestie czysto techniczne, każdy dobry film ma jedną przewodnią linię emocjonalną, która go prowadzi – albo kilka linii emocjonalnych, które przeplatają się ze sobą.

Załóżmy, że montujemy film o przewodnim temacie „smutku” i w naszym koszu materiałów mamy dwie wersje tego samego ujęcia: ktoś zanosi się płaczem.

Ujęcie ① – normalne, technicznie bezbłędne

Ujęcie ② – nieostre, chwiejne, ale płacz jest o wiele bardziej poruszający

Z punktu widzenia techniki ujęcie ② to tzw. „bubel”.

Ale jeśli chcemy, żeby film był dobry, powinniśmy wybrać właśnie ujęcie ②.

Wszystko, co zarejestrowała kamera, niezależnie od tego, czy padło „cięcie”, czy nie – na etapie montażu żadna sekunda nie jest „bublem”.