Analiza stylu montażu w „Wyznaniach” >

4+1W, czyli 5W.

5W to termin z zakresu badań nad informacją. Oznacza, że proces badania informacji można podzielić na pięć części: badanie nadawcą informacji (who – kto przekazuje informację), badanie samej informacji (what – jaką informację przekazuje), badanie mediów (which – przez jaki kanał i w jaki sposób jest przekazywana), badanie odbiorcy informacji (whom – do kogo jest przekazywana) oraz badanie korzyści i efektów informacji (how – w jaki sposób informacja wywołuje skutek).

Ten schemat jest też podstawą współczesnych materiałów informacyjnych:

who (kto) – postać

When (kiedy) – czas

Where (gdzie) – miejsce

What (co robi) – wydarzenie

Why (dlaczego) – przyczyna

Artykuł informacyjny jest pełny dopiero wtedy, gdy zawiera wszystkie te pięć elementów – nie trzeba studiować dziennikarstwa, wystarczy obejrzeć jedno wydanie wiadomości; żeby odbiorca mógł zrozumieć informację, musi mieć te pięć punktów jako podstawę. To jest podstawowa umiejętność dziennikarza piszącego tekst.

W filmie jednak jeden z W często zostaje pominięty albo świadomie ukryty przez scenarzystę.

Nie dotyczy to tylko filmu – w dziełach narracyjnych, takich jak eposy, dramaty, powieści, w większości scen/akapitów ten W jest ukrywany:

Ktoś lub coś – (podmiot)……postać (Who)

Co robi – (wydarzenie)……działanie (What)

Kiedy i gdzie – (tło)……otoczenie (When/Where)

Tym ukrytym W jest Why, czyli przyczyna, motywacja.

Na przykład w scenie otwierającej film „Wyznania” nauczycielka nieustannie coś mamrocze do siebie – przechodzi od siebie do swojej rodziny, od rodziny do szkoły. Tymczasem w klasie panuje totalny chaos, banda trudnej młodzieży kompletnie się nie kontroluje, śmieją się, wygłupiają, jest pełen bałagan, a nauczycielka zdaje się tego w ogóle nie dostrzegać…

Ta scena zawiera wszystkie cztery podstawowe W: nauczycielka (Who) w ciągu dnia (When) na lekcji (Where) wygłasza kazanie (What). Ale… w oczywisty sposób nikt jej nie słucha, uczniowie ignorują jej obecność, a ona równie dobrze ignoruje ich.

Brakuje tylko jednego W – motywacji nauczycielki.

To właśnie buduje konflikt dramatyczny – dlaczego nauczycielka zachowuje się w ten sposób?

Ukryte W bardzo często tworzy napięcie, które przyciąga widza do dalszego oglądania.

Oczywiście w większości przypadków taki zabieg jest przez scenarzystę z góry zaplanowany.

Scenariusz „Wyznań” jest sam w sobie bardzo wyrafinowany – to W (motywacja) jest dwukierunkowe: całkowicie ukrywa powody działania nauczycielki, a równocześnie, poprzez wydarzenia, pośrednio wyjaśnia zachowanie uczniów – w końcu są oni „trudną młodzieżą”, która nie zna dyscypliny.

Ale naszym głównym tematem jest: za co odpowiada montaż?

Zadaniem montażu jest wzmocnienie tych spośród 4W, które mają kluczowe znaczenie dla przekazywanej myśli, oraz przygotowanie gruntu pod ujawnienie ostatniego W.

W tej scenie spośród 4W czas (When) i miejsce (Where) nie mają dla montażu większego znaczenia – atmosfera przytłoczenia została już zbudowana przez pracę scenografii, światła i kompozycji kadru na etapie planu.

Montaż ma przede wszystkim uwypuklić ideę „chaotycznej klasy” i „nauczycielki, która niczym się nie przejmuje”.

Jak zrobiły to „Wyznania”? Wykorzystując dźwięk.

Nieważne, co robią uczniowie, ani co mówi nauczycielka – w każdym ujęciu słyszymy w tle hałas panujący w klasie. Co więcej, montaż dźwięku w „Wyznaniach” jest całkowicie subiektywny; odrzuca metodę montażu dźwięku opartą na „realizmie”. W niektórych ujęciach odgłosy otoczenia są bardzo głośne, głos nauczycielki prawie niesłyszalny, w innych – hałas tła cichnie, a głos nauczycielki nagle staje się niezwykle wyraźny – wszystko zależy od tego, czy montażysta chce, aby widz wyraźnie usłyszał jej kwestię. Innymi słowy: montaż steruje widzem, mówi mu, które kwestie są ważne, i podbija ich głośność.

Aż do momentu, gdy nauczycielka wypowiada zdanie: „Chcę go zabić”.

Dopiero wtedy ostatnie W wypływa na powierzchnię – widz dowiaduje się, że nauczycielka chce się zemścić, a wszystkie wcześniejsze zachowania zyskują racjonalną motywację.

W tym miejscu montaż stosuje nagłe wyciszenie dźwięku, zatrzymuje rytm na planie ogólnym, a kontrast w dynamice dźwięku sprawia, że ta kwestia nabiera dodatkowej głębi.

Oczywiście montaż jest tu jedynie „kropką nad i”; liczne, teledyskowe spowolnienia dodatkowo nadają tej „przemowie” silniejszy charakter rytuału i estetyzują ją.

Montażując scenę, powinniśmy zawsze zwracać uwagę na „obecność” tych 5W – materiału do pracy szukamy przede wszystkim w tym ukrytym W.

Wcześniej przygotowałem też szczegółową analizę filmu „Wyznania”: