Analyse van de film Vertigo – Verhaal, personages, thema’s en impact

Veel mensen hebben na hun eerste kijkbeurt van Vertigo een uitleg van het plot nodig. Deze film van Alfred Hitchcock is meeslepend, maar de première in 1958 viel tegen. De opbrengst bleef ver achter bij Hitchcocks andere films uit die periode en de critici waren overwegend negatief. Vervolgens kocht Hitchcock de rechten terug, maar pas in 1983 werd de film weer breed uitgebracht.
Toch kreeg Vertigo binnen Hitchcocks oeuvre langzaam een prominente plaats: van een kleine cultfavoriet groeide hij uit tot lieveling van de filmcritici. Tegenwoordig wordt Vertigo niet alleen gezien als een van Hitchcocks beste films, maar als een van de grootste prestaties uit de filmgeschiedenis.

Wat maakt Vertigo zo bijzonder en fascinerend? Waarom bleef hij, ondanks een onderbreking van dertig jaar, toch in het collectieve geheugen van het publiek bestaan? Het antwoord ligt in het complexe plot, de feilloze narratieve structuur en de subtiele maar diepgravende thematiek.

Samenvatting van het verhaal van Vertigo

Waar gaat de film Vertigo over?

Vertigo begint met een zenuwslopende actiescène. We volgen detective John “Scottie” Ferguson (gespeeld door James Stewart) tijdens een achtervolging op de daken. Hij glijdt uit; een collega reikt hem de hand, maar Scottie lijdt aan hoogtevrees en verstijft. De collega valt de diepte in en sterft.

Daarna maakt de film een sprong vooruit in de tijd: Scottie is na deze traumatische ervaring met pensioen gegaan bij de politie. Zijn vriendin Midge zegt dat hij opnieuw een emotionele schok nodig heeft om zijn angst te overwinnen.

Scotties oude studievriend Gavin Elster vraagt hem zijn speurderskwaliteiten in te zetten om zijn vrouw te volgen; hij denkt dat ze door een kwade geest bezeten is. Scottie stemt met tegenzin toe en begint Gavins vrouw Madeleine te schaduwen. Hij ziet hoe ze naar een portret staart van een vrouw genaamd Carlotta Valdes. Bij nader onderzoek ontdekt Scottie dat Valdes zelfmoord heeft gepleegd.

Scottie bewondert… dit schilderij • Plot van Vertigo

Gavin vertelt Scottie dat Valdes Madeleines overgrootmoeder was; zij is de vrouw die van Madeleine bezit genomen zou hebben.

Als Scottie haar opnieuw schaduwt, ziet hij hoe Madeleine in de Baai van San Francisco springt. Hij duikt haar achterna en redt haar. Vervolgens brengt hij de bewusteloze Madeleine naar zijn appartement en helpt haar uit haar doorweekte kleren (het is de vraag hoe gentlemanachtig dat is).

Als ze ontwaakt en de ongemakkelijke kennismaking achter de rug is, ontstaat er langzaam een band tussen hen.

Voorzichtig, Scottie, Madeleine lijkt te gaan springen • Plot van Vertigo

De volgende dag ziet Scottie hoe Madeleine afwisselend wel en geen controle over zichzelf heeft. Ze kussen elkaar aan zee terwijl de golven op de kust slaan. Het is uiterst romantisch. Later beschrijft Madeleine een droom die ze heeft gehad, en Scottie herkent de plek uit haar droom als de missiekerk van San Juan Bautista. Daar aangekomen verklaren ze elkaar hun liefde, maar dat geluk is van korte duur.

Madeleine rent de kerktoren op; Scottie probeert haar te volgen, maar zijn hoogtevrees doet hem halverwege stoppen. Hij ziet machteloos toe hoe Madeleine vanaf de toren naar beneden stort en sterft.

Hoewel Madeleines dood als zelfmoord wordt bestempeld en niemand schuld treft, raakt Scottie in een diepe depressie en in een soort psychotische verwarring.

Wanneer hij enigszins hersteld is, ziet hij een brunette die verbluffend veel op zijn verloren geliefde lijkt. Ze heet Judy Barton. Hij smeekt haar met hem uit te gaan en uiteindelijk stemt ze toe.

Judy begint hem een brief te schrijven waarin ze onthult dat zij in feite Madeleine is, of beter: dat ze de rol van Madeleine speelde. Het was allemaal onderdeel van een door Gavin beraamd moordcomplot: Gavin wist van Scotties hoogtevrees en liet hem Judy volgen, zodat Scottie haar “zelfmoord” met eigen ogen zou zien en kon getuigen dat ze door een geest bezeten was. Degene die van de toren sprong was niet Judy, maar Gavins echte vrouw, die bovenin was vastgebonden en door Gavin naar beneden werd geduwd. Zó simpel is het.

Judy besluit de brief te verscheuren. In werkelijkheid houdt ze echt van Scottie, en ze beginnen een relatie, hoewel die behoorlijk problematisch is: Scottie raakt geobsedeerd door het idee Judy in Madeleine te veranderen. Hij koopt kleding voor haar, dwingt haar haar haar te verven. Judy heeft er geen zin in, maar voegt zich toch.

Judy als Madeleine • Korte inhoud van Vertigo

Wanneer Judy de ketting omdoet die eigenlijk van Carlotta is, valt het masker. Scottie wordt woedend en rijdt met haar naar de missie.

Hij dwingt haar de toren op te klimmen; boven aangekomen bekent ze onder dwang haar bedrog (Scottie heeft zijn hoogtevrees nu overwonnen). In tranen smeekt ze hem om vergeving. Op dat moment verschijnt er een silhouet achter hen. Judy schrikt, stapt achteruit en valt per ongeluk van de rand, waarmee ze de dood herhaalt waar ze eerder aan had meegewerkt.

Het silhouet blijkt een non te zijn; Vertigo eindigt met Scottie die neerstaart op de vrouw die hij nu voor de tweede keer verloren heeft.

Waarom Vertigo een van de grootste films is

Als je alleen de plot van Vertigo leest, is het misschien niet meteen duidelijk waarom deze film uitgroeide tot een klassieker. Een vreemde man raakt verstrikt in een ingewikkelde moordzaak en wordt verliefd op een van de daders? Klinkt als een doorsnee dinsdag.

Het verhaal is inderdaad spannend en de wendingen zijn meesterlijk uitgewerkt. Maar Vertigo onderscheidt zich vooral door twee elementen: de thematiek en het vernieuwende gebruik van filmische vorm.

In een eerdere film, Rear Window, onderzoekt Alfred Hitchcock de voyeuristische aard van cinema vanuit het perspectief van de toeschouwer. In Vertigo keert Hitchcock terug naar deze meta-filmische verkenning, maar nu vanuit het standpunt van de regisseur.

Elke analyse van Vertigo moet vertrekken vanuit Hitchcock zelf. Hij stond bekend als een extreem veeleisende regisseur, compromisloos in zijn streven naar perfectie. Tegenover acteurs was hij bijzonder ongeduldig; hij noemde ze zelfs “vee”. Zijn relaties met actrices waren nog gespannener.

Het bekendste voorbeeld is wellicht zijn omgang met muze Tippi Hedren. Zij speelde in Hitchcocks films The Birds en Marnie. De regisseur behandelde haar uiterst hardvochtig: hij viel haar seksueel lastig en toen ze hem afwees, koelde hij zijn woede op de set op haar.

Tijdens de opnames van The Birds liet Hitchcock echte vogels op de acteurs los. Hedren stortte na een brute draaidag, zowel fysiek als mentaal uitgeput, in. Een arts raadde haar aan minimaal een week rust te nemen. Hitchcock protesteerde, waarop de arts vroeg: “Wilt u dat ze doodgaat?”

Deze drang om vrouwen te controleren en te mishandelen wordt in de personages van Vertigo duidelijk en zeer bewust weerspiegeld. De meest hartverscheurende scène is die waarin Scottie (in feite in de rol van regisseur) Judy dwingt zich in Madeleine te veranderen. Het kwetst haar zichtbaar, maar Scottie kan niet ophouden: hij wil per se dat ze er perfect uitziet, precies zoals hij zich haar voorstelt.

Hier toont Hitchcock een opmerkelijk zelfinzicht. Ondanks Scotties tomeloze inspanningen lukt het hem nooit haar om te vormen tot de vrouw in zijn hoofd, tot de rol die ze eerder speelde. Judy is zelf ook actrice: een groot deel van de film speelt ze “Madeleine”. Het feit dat Scottie haar nooit weer helemaal in dat personage kan veranderen, frustreert hem – net zoals Hitchcock zich frustreerde aan zijn muze-figuren, die in het echte leven nooit zo perfect en gracieus konden zijn als voor de camera.

Het resultaat is dat deze erotische regie uiteindelijk zinloos blijkt en leidt tot hartverscheurend verlies en vernietiging.

Deze ontleding van film maken is een belangrijke reden dat Vertigo zo’n blijvende kracht heeft. De morele paradox in het hart van de film is nog altijd die van Hollywood: veel invloedrijke filmmakers bewegen zich ergens tussen veeleisende regisseur en manipulerende sadist.

Het zijn deze thema’s die van Vertigo een fascinerende film maken die boven de gewone thriller uitstijgt. De film is rijk aan betekenislagen. De pure filmische uitvoering van Vertigo is vrijwel perfect. Elke scène kan worden geanalyseerd op het vlak van montage, muziek, cameravoering, regie, acteerwerk en production design.

Vanaf het begin presenteert Vertigo vrouwen als vormbare objecten. De eerste opname is een extreme close-up van de gelaatstrekken van een vrouw. De camera eindigt op haar oog, en de titel van de film komt uit haar pupil tevoorschijn. Dat blijkt later een dubbele betekenis te hebben, omdat Scottie Judy een “pupil” (leerlinge) van Gavin noemt.

Daarop volgt een experimentele animatiesequentie van de grote titeldesigner Saul Bass. De beelden zijn betoverend en uiterst creatief; het is alsof ze de kijker net zo in hun greep krijgen als de gebeurtenissen Madeleine en Scottie.

Misschien het meest invloedrijke filmische procedé in Vertigo is de dolly-zoom (veelzeggend genoeg ook wel de “vertigo-effect” genoemd). In de film dient deze als visuele metafoor voor Scotties hoogtevrees. Telkens wanneer hij zich op een grote hoogte bevindt, zien we via de dolly-zoom de wereld vanuit zijn perspectief; het effect is desoriënterend en misselijkmakend.

En dat is nog maar het topje van de ijsberg. Componist Bernard Herrmann is op zijn allerbest en schrijft een weergaloze score die lang na afloop blijft nazinderen. Cameraman Robert Burks levert verbluffend gecomponeerde shots in elke scène, zoals:

Einde van de film Vertigo

James Stewart geeft een van zijn fijnzinnigste vertolkingen als een moreel ambigue man die innerlijk verscheurd is (een type rol dat hij normaal juist vermeed). Kim Novak breekt als Judy je hart; zij creëert een van de meest mededogende en gelaagde vrouwelijke personages uit Hitchcocks oeuvre.

Vertigo is een film die is ontstaan uit een samenwerking van creatievelingen op het hoogtepunt van hun kunnen, en dat zie je in elke afzonderlijke frame.

De erfenis van Vertigo

Tot op de dag van vandaag heeft Vertigo enorme invloed op filmmakers. Het tijdschrift Sight & Sound riep de film uit tot de beste ooit gemaakt, en dat blad geldt als een van de meest gezaghebbende ranglijstaanbieders in de filmwereld.

Wie Taxi Driver gezien heeft, zal de link tussen Scorsese en de langgerekte autoritten in Vertigo niet vreemd vinden. Taxi Driver zit vol scènes die echoën wat Vertigo doet, met protagonist Travis Bickle die door de straten rijdt en de stad observeert.

Scorsese is niet de enige grote regisseur die naar Hitchcock verwijst. Ook in Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssey vinden we een vergelijkbare experimentele scène waarin de hoofdpersoon door tijd en ruimte reist.

En dat zijn slechts enkele van de meest zichtbare navolgers van Vertigo. De genetische code van deze film is overal terug te vinden in de cinema van de 20e en 21e eeuw. De lijst met films die door Vertigo zijn beïnvloed, kan eindeloos worden uitgebreid – een bewijs van de blijvende impact van deze meesterlijke film.