De sleutel tot een goed gemonteerde film: “emotie”

Met exact hetzelfde ruwe beeldmateriaal zal een goede editor nooit “shots” monteren, maar altijd “emoties”.

In eerdere video’s/artikelen heb ik meerdere keren gesproken over de “zes regels van perfecte montage”. Vandaag gaan we die eens uitgebreid doornemen.

Zes regels voor perfecte montage:

1. Emotie (51%)

2. Verhaal (23%)

3. Ritme (10%)

4. Kijkrichting (7%)

5. Tweedimensionaliteit (5%)

6. Driedimensionale continuïteit (4%)

Dit is de “bijbel” van de montage, opgesteld door de beroemde editor Walter Murch (The Godfather, Apocalypse Now).

Kijk naar de onderlinge gewichten van deze zes regels:

De drie minst belangrijke (kijkrichting | tweedimensionaliteit | driedimensionale continuïteit) zijn precies wat wij in de volksmond “montagetechniek” of “montagetheorie” noemen: de relatie tussen blikrichting en camerarichting, jump cuts, het idee dat je geen “sprong” in het beeld mag hebben, match cuts, actiecontinuïteit, enzovoort – allemaal academische theorieën uit de leerboeken.

Maar de drie belangrijkste regels hebben met die technische eisen juist nauwelijks iets te maken.

Wat betekent dan die belangrijkste factor, op nummer één: emotie? Een voorbeeld maakt het duidelijk:

In de film The Talented Mr. Ripley is er een shot waarin de hoofdpersoon, nadat zijn leven allerlei wendingen heeft doorgemaakt, op een boot naar de zee kijkt. Deze medium shot blijft heel lang staan.

Editor Walter Murch beschrijft hoe hij over dat shot dacht:

“Zolang jij je kunt voorstellen dat zijn gedachten met de zee mee blijven golven, zo lang mag het shot blijven staan.”

Dat is emotie, en dat is de belangrijkste functie van montage: narratie.

Zelfs in een film met een “hondsdol gefragmenteerde” montagestijl als Requiem for a Dream (ongeveer 2000 shots in de hele film, terwijl een doorsnee film van 60–90 minuten er maar zo’n 600–700 heeft), zitten nog steeds “lange takes” die lang blijven hangen. Om de stijl consistent te houden had de editor probleemloos overal hoog tempo kunnen aanhouden; lange shots invoegen zou het ritme toch breken?

— De editor geeft bewust prioriteit aan de emotie van het personage. Echte emotie kan alleen worden vastgelegd door een camera die blijft draaien.

In werkelijkheid zijn de regels van Murch niet alleen van toepassing op speelfilms, maar op elk type montagewerk.

We besteden vaak te veel aandacht aan “techniek” en vergeten de meest oorspronkelijke “emotie” die een shot aan het publiek overbrengt.

Volgens de academische leer is het selecteren van materiaal de eerste taak van de editor, en moet dat gebeuren volgens algemene regels als “het shot moet stabiel zijn, mag niet schokken, het gezicht moet duidelijk te zien zijn, de compositie moet perfect kloppen” enzovoort. Maar als je wilt dat de emotie van een film écht klopt, moet je die regels soms doorbreken.

In een scène uit The Godfather stoot de hoofdpersoon bij het uit beeld lopen per ongeluk tegen de camera, waardoor het beeld trilt. Toch heeft de editor er bewust voor gekozen dit niet weg te knippen.

In het begin van 12 Years a Slave wordt het shot pas na enkele seconden gevolgd door dialoog (volgens de gebruikelijke montagelogica zou je zeer waarschijnlijk meteen met dialoog openen).

Dit zijn voorbeelden van montage die bewust emotie bewaart.

Het lijkt er dus op dat een goede editor de vraag “waar knippen we?” verandert in “en als we hier níét knippen?”

Men zegt vaak dat goede montage “een verhaal vertelt”, dat er “met beelden een verhaal wordt verteld”. Hoe vertel je een verhaal goed? Als iemand een verhaal opdreunt als een lesje, vlak en zonder enige modulatie, zul je er geen enkele indruk aan overhouden, misschien ga je zelfs gapen. Maar als iemand met expressieve mimiek, overdreven lichaamsbewegingen, niveauverschillen in stem en rondspattend speeksel een verhaal vertelt, dan zal zelfs een middelmatig verhaal toch boeiend worden.

Daarom kan een goede regisseur van een extreem middelmatig script nog steeds een behoorlijk goede film maken: hij of zij weet het ritme te beheersen, en dat ritme wordt door emotie gestuurd.

Als mensen een film goed vinden, is dat altijd omdat er iets in de emotionele laag hen geraakt heeft. Dat is wat er bedoeld wordt met “goede editors zijn goede vertellers”.

Terug naar het begin: “Voor een goede editor draait montage om het rangschikken en combineren van emoties.”

Met een reeks shots een montage maken die een duidelijke emotionele kleur “woede” heeft, is misschien nog niet zo moeilijk.

Maar stel dat een lange film meer heeft dan alleen “woede” als emotioneel thema. Er zijn misschien ook fragmenten van “vreugde”, “verdriet”, “plezier” enzovoort. Die verschillende emoties samenkneden tot één werk is bijzonder lastig.

Voor een korte video van 15 of 20 seconden is het belangrijkste doel: één duidelijke emotie overbrengen.

Daarom betekent goed kunnen monteren van korte video’s nog niet dat je ook een lange film, laat staan een speelfilm, goed kunt monteren.

Andersom geldt dat wél.

Daarom is een grondige studie van filmtheorie noodzakelijk als je echt goed wilt worden in montage.

Los van technische aspecten heeft elke goede film een emotionele hoofdlijn die alles voorttrekt, of meerdere emotionele lijnen die met elkaar vervlochten zijn.

Stel dat we een film monteren met als hoofdthema “verdriet”. In de bin zitten twee shots van iemand die hartverscheurend huilt:

Shot ① Normaal opgenomen, technisch perfect.

Shot ② Onscherp, schokkerig, maar de persoon huilt duidelijk veel emotioneler.

Vanuit technisch standpunt is shot ② een “mislukt shot”.

Maar als je wilt dat de film echt goed wordt, moet je shot ② kiezen.

Alles wat door de camera is opgenomen, ongeacht of er “cut” geroepen is of niet, is in de montage geen enkele seconde “afvalmateriaal”.