Wat is “catharsis”

Wanneer heb je voor het laatst gehuild tijdens een film? Kun je je de specifieke scène nog herinneren? Veel mensen onderdrukken emoties door allerlei gebeurtenissen in hun leven. Kunst kan deze gevoelens losmaken en zo een emotionele ontlading oproepen, ook wel catharsis genoemd. Catharsis kan een overweldigende emotionele ervaring zijn. Films met een cathartisch effect kunnen een publiek tot tranen roeren en tegelijk volledig bevredigen. Wat is catharsis?

Literaire definitie van catharsis

Catharsis is een term die veel wordt gebruikt in de kunst en waarvan de oorsprong teruggaat tot de kunst zelf. Wat is de betekenis van catharsis? Laten we catharsis definiëren en de oorsprong ervan analyseren.

Wat is catharsis?

Catharsis is het loslaten en verlichten van intense of onderdrukte emoties. Het woord “catharsis” komt van het Griekse “katharsis”, wat “reiniging” of “zuivering” betekent. In de psychologie definieert de American Psychological Association catharsis als “het loslaten van de affecten die verbonden zijn met traumatische gebeurtenissen, die eerder onderdrukt waren, door deze gebeurtenissen terug te brengen in het bewustzijn en ze opnieuw te beleven”.

Zoals dit geldt voor film en kunst, kan emotionele catharsis het resultaat zijn van het emotionele effect van een tragedie. De helden in cathartische films ondergaan vaak een cathartische ontlading die leidt tot herstel.

Waaruit bestaat catharsis in een verhaal?

• Opbouw van emoties

• Herkenbare ervaringen

• Verbinding met personages

• Ontroerende acteerprestaties

De geschiedenis van emotionele catharsis

De Griekse filosoof Aristoteles beschreef catharsis als een emotionele zuivering van angst en medelijden die door tragedie worden opgewekt.

De term werd later overgenomen door psychoanalytici Sigmund Freud en Josef Breuer. Voor hen was catharsis een therapeutische techniek om psychische complexen te verminderen door deze terug te brengen in het bewustzijn en hun uitdrukking mogelijk te maken.

Tegenwoordig is het woord echter een synoniem van kunst geworden. Men beschrijft kunst die emoties oproept vaak als cathartisch. Muziek, theater, romans en films kunnen allemaal cathartische elementen bevatten die verband houden met de psyche van het publiek. Kunst kan emotionele catharsis oproepen door aan te sluiten bij de persoonlijke ervaringen van toeschouwers.

Cathartische kunst weerspiegelt vaak onze eigen ervaringen. Ze stelt ons in staat op een diepere manier verbinding te maken met kunst en kunstenaar. Een van de beste media om cathartische kunst te creëren is film.

Wat is catharsis in film?

Verschillende kunstvormen kunnen catharsis teweegbrengen. Muziek, romans en theater kunnen ongelooflijk emotioneel zijn. Maar het medium film heeft specifieke eigenschappen die het in staat stellen effectief emotionele reacties bij het publiek op te roepen.

De eerste eigenschap is het vermogen van film om tijd te comprimeren. Door montage kan een film weken, maanden of zelfs jaren in enkele seconden aan ons voorbij laten trekken. Als dit effectief gebeurt, kan een film in korte tijd een band smeden tussen publiek en personages.

Wanneer kijkers zich met personages verbinden, worden alle ervaringen van die personages emotioneler. De beste techniek hiervoor is de montage. Een montage comprimeert tijd en gebeurtenissen om een narratieve sequentie te creëren. De montage in Pixar’s Up (Up – Een bijzondere reis) verbindt ons met deze personages, maar vervolgens slaat de tragedie toe.

Het ongelooflijke aan deze montage is hoeveel emotie hij weet op te roepen in de eerste tien minuten van de film. De reden is dat gevoelens van liefde en verdriet deel uitmaken van de menselijke ervaring. De mens heeft een aangeboren band met beide emoties. Filmmakers gebruiken ze om onze emoties te versterken en ze in een ongelooflijk cathartisch moment te ontladen.

Film is ook een uitzonderlijk visueel medium. Het laat ons zien hoe personages emoties doormaken. Natuurlijk is theater ook visueel, maar film gebruikt close‑ups. Daardoor kunnen we de details van de emoties van een personage zien, wat onze eigen emotionele reactie verder aanwakkert.

In Good Will Hunting is er een cathartisch moment waarin Will zijn onderdrukte emoties loslaat tegenover zijn vriend en psycholoog. De emotie wordt opgebouwd door Wills gewelddadige jeugd en de impact daarvan op zijn leven te tonen. Bekijk dit cathartische voorbeeld en let op het voortreffelijke acteren en de uitvoering.

Doordat het publiek Wills cathartische moment van zo dichtbij kan meemaken via de filmische vorm, ontstaat er een cathartisch moment zowel voor Will als voor de toeschouwer.

Om deze scène emotioneel tot een hoogtepunt te laten komen, moeten we uiteraard alles begrijpen wat tot dit moment heeft geleid. Houd in gedachten: hoe groter de opbouw en onderdrukking, hoe groter de ontlading.

De waarde van catharsis

Toen regisseur Martin Scorsese werd gevraagd naar Marvel‑films, vergeleek hij ze berucht met pretparken en zei: “Het is geen cinema van mensen die proberen emotionele en psychologische ervaringen over te brengen op een ander mens.” Of je het nu met Scorsese eens bent of niet, er valt iets te zeggen over de verschillende ervaringen die film kan creëren.

Sommige films zijn puur escapistisch en laten het publiek de realiteit minstens een uur lang ontvluchten. Dit soort films heeft enorme waarde. Toch is er een duidelijk onderscheid.

Andere films zijn echter een meer innerlijke ervaring. Zoals Scorsese zegt, kan film emotionele en psychologische ervaringen overbrengen. Dit is een opvallend kenmerk van Scorsese’s regiestijl. Wat is de betekenis van catharsis? Waarom is het zo belangrijk in film? Via catharsis kan een film een intieme band met het publiek opbouwen.

Cathartische films blijven vaak lang in ons hangen. Ze beïnvloeden niet alleen hoe we naar de wereld kijken, maar wellicht ook hoe we naar onszelf kijken. De waarde van catharsis in film ligt niet in het aantal kijkers, maar in de manier waarop een film in het publiek blijft nazinderen nadat ze is afgelopen.