Czym jest „katharsis”

Kiedy ostatni raz płakałeś podczas oglądania filmu? Pamiętasz konkretną scenę? Wiele osób tłumi emocje z powodu różnych wydarzeń w życiu. Sztuka potrafi wywołać uwolnienie tych uczuć, zwane także katharsis. Katharsis może być przytłaczającym emocjonalnym doświadczeniem. Filmy o działaniu kathartycznym potrafią wzruszyć widza do łez, a jednocześnie dać mu poczucie pełnej satysfakcji. Czym więc jest katharsis?

Literacka definicja katharsis

Katharsis to termin szeroko używany w sztuce, którego geneza sięga samego początku sztuki. Co oznacza katharsis? Zdefiniujmy je i przeanalizujmy jego pochodzenie.

Czym jest katharsis?

Katharsis to uwolnienie i ulga po doświadczaniu silnych lub tłumionych emocji. Słowo „katharsis” wywodzi się z greckiego „katharsis”, oznaczającego „oczyszczenie” lub „oczyszczanie”. W dziedzinie psychologii Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne definiuje katharsis jako „uwolnienie afektów związanych z traumatycznymi wydarzeniami, uprzednio stłumionych, poprzez przywołanie tych wydarzeń do świadomości i ponowne ich przeżycie”.

W odniesieniu do filmu i sztuki emocjonalne katharsis może być rezultatem emocjonalnego oddziaływania tragedii. Bohaterowie w filmach o charakterze kathartycznym często doświadczają takiego emocjonalnego oczyszczenia, co prowadzi do odrodzenia.

Co składa się na katharsis w opowieści?

• kumulacja emocji

• pokrewne doświadczenia

• więź z bohaterem

• poruszające aktorstwo

Historia emocjonalnego katharsis

Starożytny grecki filozof Arystoteles opisywał katharsis jako oczyszczenie uczuć strachu i litości wywołanych przez tragedię.

Termin ten został następnie zaadaptowany przez psychoanalityków Zygmunta Freuda i Josefa Breuera. Dla nich katharsis było techniką terapeutyczną służącą redukowaniu kompleksów psychicznych poprzez przywołanie ich do świadomości i umożliwienie ich ekspresji.

Dziś jednak słowo to stało się synonimem sztuki. Ludzie często określają sztukę wywołującą silne emocje jako kathartyczną. Muzyka, teatr, powieści i filmy mogą zawierać elementy kathartyczne, powiązane z psychiką odbiorcy. Sztuka może wywołać emocjonalne katharsis, odwołując się do osobistych doświadczeń widza.

Sztuka o charakterze kathartycznym często odzwierciedla nasze własne przeżycia. Pozwala nam głębiej połączyć się ze sztuką i artystą. Jednym z najlepszych mediów do tworzenia kathartycznej sztuki jest film.

Czym jest katharsis w filmie?

Różne formy sztuki mogą wywołać katharsis. Muzyka, powieść czy teatr mogą być niezwykle emocjonalne. Medium filmowe ma jednak specyficzne cechy, które szczególnie sprzyjają wywoływaniu reakcji emocjonalnych u widzów.

Pierwszą z nich jest zdolność filmu do kondensowania czasu. Dzięki montażowi filmowemu tygodnie, miesiące, a nawet lata mogą przewinąć się przed naszymi oczami w kilka sekund. Jeśli zostanie to zrobione skutecznie, film może w krótkim czasie zbudować silną więź widza z bohaterami.

Kiedy widz nawiązuje więź z bohaterem, wszystko, co ten bohater przeżywa, nabiera większego ładunku emocjonalnego. Najlepszą techniką, by to osiągnąć, jest montaż. Montaż kondensuje czas i wydarzenia, tworząc sekwencję narracyjną. Taki montaż w filmie Pixara „Odlot” („Up”) sprawia, że zbliżamy się do bohaterów, po czym spada na nich tragedia.

Niezwykłość tego montażu polega na tym, jak wiele emocji wywołuje w ciągu pierwszych dziesięciu minut filmu. Dzieje się tak dlatego, że uczucia miłości i smutku są częścią ludzkiego doświadczenia. Człowiek ma wrodzoną więź z tymi dwiema emocjami. Filmowcy wykorzystują je, by wzmocnić nasze uczucia i uwolnić je w niezwykle kathartycznym momencie.

Film jest też niesamowicie wizualnym medium. Pozwala nam widzieć, jak bohaterowie przeżywają emocje. Oczywiście teatr również jest wizualny, jednak film wykorzystuje zbliżenia. Dzięki nim widzimy detale emocji na twarzy postaci, co jeszcze bardziej potęguje naszą reakcję emocjonalną.

W „Buntowniku z wyboru” („Good Will Hunting”) dochodzi do kathartycznego momentu, gdy Will uwalnia tłumione emocje w rozmowie z przyjacielem i jednocześnie psychoterapeutą. Emocje budowane są poprzez pokazanie jego traumatycznego dzieciństwa i wpływu, jaki miało ono na całe jego życie. Przyjrzyj się temu przykładowi katharsis oraz znakomitej grze aktorskiej i realizacji.

Widzowie, dzięki filmowi, mogą z bliska obserwować ten moment katharsis, co tworzy oczyszczające doświadczenie zarówno dla Willa, jak i dla publiczności.

Oczywiście, aby scena osiągnęła taki emocjonalny szczyt, musimy rozumieć wszystko, co do niej prowadzi. Pamiętaj: im większa kumulacja i tłumienie, tym większe uwolnienie.

Wartość katharsis

Zapytany o filmy Marvela, reżyser Martin Scorsese porównał je słynnie do parków rozrywki, mówiąc: „To nie jest kino, w którym istota ludzka próbuje przekazać innej istocie ludzkiej emocjonalne i psychologiczne doświadczenie”. Niezależnie od tego, czy zgadzasz się ze Scorsesem, warto zauważyć, że film może oferować bardzo różne rodzaje doświadczeń.

Niektóre filmy są czystą ucieczką od rzeczywistości, pozwalając widzom choć na godzinę oderwać się od życia. Takie produkcje mają ogromną wartość. Mimo to istnieje między nimi a innymi filmami wyraźna różnica.

Inne filmy są bowiem doświadczeniem dużo bardziej wewnętrznym. Jak mówi Scorsese, kino może przekazywać emocje i przeżycia psychologiczne. To charakterystyczna cecha stylu reżyserskiego Scorsesego. Co oznacza katharsis? Dlaczego jest tak ważne w filmie? Dzięki katharsis film może nawiązać intymną więź z widzem.

Filmy o charakterze kathartycznym często pozostają w nas na długo. Wpływają nie tylko na to, jak postrzegamy świat, ale też na to, jak postrzegamy samych siebie. Wartość katharsis filmowego nie polega na liczbie widzów, lecz na tym, jak długo film zostaje w nich po seansie.