Czym jest „treningowy montaż”, i dlaczego filmy tak często go używają?

W filmach bardzo często widzimy taką sytuację: bohater musi przejść okres treningu, żeby stać się silniejszy, więc w warstwie montażowej pojawia się seria szybko zmieniających się ujęć, która w kilka minut pokazuje trening trwający w rzeczywistości dni, a nawet miesiące. Taki sposób montażu nazywa się treningowym montażem.

Treningowy montaż to dziś w kinie komercyjnym już bardzo dojrzała forma montażu. Zaczyna się od momentu, gdy bohater zaczyna się przygotowywać, a kończy osiągnięciem jakiegoś celu. Najsłynniejszym przykładem jest zapewne sekwencja z filmu „Rocky”. Najczęściej spotykane treningowe montaże skupiają się na treningu fizycznym, jak np. boks – w takich z natury „gorących” i pełnych adrenaliny tematach nacisk kładzie się na proces przybliżania się do celu, zwykle ukazywany poprzez powtarzające się ujęcia. W formie wyrazu montaż zwykle rozbija akcję w jednym miejscu na fragmenty i łączy je w montaż równoległy z innymi scenami. Wraz z upływem czasu efekty treningu stopniowo się uwidaczniają. Oczywiście nie może przy tym zabraknąć pobudzającej, motywacyjnej muzyki.

Tego typu montaż zazwyczaj kończy się jakąś formą zwycięstwa bohatera, potwierdzając, że jest on w pełni przygotowany na nadchodzące wyzwanie. Na przykład „Rocky” kończy się ujęciem w zwolnionym tempie, gdy bohater wznosi triumfalnie ręce.

W pewnym sensie treningowy montaż jest też jednym z charakterystycznych elementów klasycznych filmów akcji z lat 80. Często sprawiał, że towarzysząca mu piosenka lub ścieżka dźwiękowa stawała się przebojem. Zespół Goat w 2021 roku wydał singiel o tym samym tytule, aby oddać hołd właśnie takim treningowym montażom.

Przyjrzyjmy się dalej wariantom treningowego montażu, na przykład montażowi mistrz–uczeń – ten typ nie koncentruje się już wyłącznie na przemianie jednej postaci. W miarę upływu czasu możemy też odczuć zmieniającą się relację między nauczycielem a uczniem; nie tylko pokazuje on rozwój bohatera w ograniczonym czasie, ale również wzmacnia emocjonalną więź między nimi. Innym wariantem jest montaż treningowy z wyraźnym konfliktem dramatycznym między bohaterem a antagonistą. Czasem przed wielkim finałowym starciem nie tylko protagonista zintensyfikowuje trening, lecz także jego przeciwnik. Zastosowanie w takim momencie treningowego montażu, który przez zestawienie i kontrast pokazuje przygotowania obu stron, jest bez wątpienia dobrym sposobem na zbudowanie kulminacyjnego starcia.

Możemy sięgnąć po przykład „Creed II”, gdzie poprzez treningowy montaż podkreślono różnice między postaciami. W tej scenie zastosowano obfity montaż równoległy, a liczne sceny nieustannie się przeplatają, co pozwala widzom bezpośrednio porównać postępy obu zawodników. Logika montażowa tej sekwencji treningu jest bardzo przejrzysta. Najpierw we wczesnej części montaż pokazuje różnice między nimi: antagonista Viktor stale dominuje, podczas gdy Creed jest wyraźnie na przegranej pozycji. Następnie Creed zaczyna intensywny trening, stopniowo się wzmacnia i ostatecznie montaż wieńczy jego sukces treningowy, co oznacza gotowość do finałowego starcia.

W filmie montaż sekwencji (montaż odcinkowy) jest nieodzowną formą montażu. Zazwyczaj około 1/3 lub 2/3 czasu trwania fabuły pojawia się sekwencja montażowa, która poprzez szybki montaż służy do skompresowania czasu i akcji. W istocie wszystkie takie montaże odcinkowe są wariantami treningowego montażu, nawet jeśli film nie dotyczy sportu. Typowym przykładem jest „The Social Network” – choć opowiada o hakerach, w swojej istocie zawiera właśnie treningowy montaż. Towarzysząca mu ścieżka „In Motion” była wówczas również bardzo znana. Podobnie w filmie „Parasite” w warstwie formalnej także opiera się to na montażu równoległym i muzyce.