Czym jest foreshadowing – przykłady z kina i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której nagły zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym seansie/lekturze odkrywasz, że wszystkie wskazówki od początku były na miejscu i przewracały fabułę do góry nogami? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie foreshadowing – potężna technika narracyjna, która pomaga sprawić, że finał, choćby najbardziej szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne wykorzystanie foreshadowingu w twojej historii potrafi stworzyć poczucie oczekiwania i utrzymać widza lub czytelnika w napięciu aż do końca.

Foreshadowing

Dobrze użyty foreshadowing może niezwykle skutecznie zaangażować odbiorców. Jeśli jest zbyt oczywisty, widz może stracić zainteresowanie. Jeśli jest zbyt subtelny – może pozostać zupełnie niezauważony.

Zanim przyjrzymy się przykładom foreshadowingu w filmach, warto najpierw jasno go zdefiniować i omówić jego funkcję. Czym w ogóle jest foreshadowing? Jak pomaga opowiadać historię?

Czym jest foreshadowing?

Foreshadowing to środek stylistyczny, który służy do sugerowania lub zapowiadania przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, suspensu, a nawet wrażenia harmonii narracyjnej w finale filmu czy powieści. Autorzy często stosują foreshadowing we wczesnych partiach historii, by przygotować grunt pod późniejsze wydarzenia. „Aluzja” czy „przepowiednia” to synonimy foreshadowingu. Choć rodzaje foreshadowingu można podzielić według stopnia ich subtelności lub bezpośredniości, jego główną funkcją jest przykuwanie uwagi odbiorcy:

• budowanie suspensu
• stopniowanie napięcia dramatycznego
• wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje foreshadowingu

Skoro znasz już definicję foreshadowingu, pewnie od razu przychodzą ci do głowy przykłady z książek lub filmów. Wszystkie te przykłady mieszczą się w jednym z dwóch podstawowych typów foreshadowingu.

Bezpośredni foreshadowing polega na tym, że jakiś element historii wprost zapowiada nadchodzące wydarzenia. Może się to odbywać poprzez dialog, narratora lub proroctwo w świecie przedstawionym.

Przykład bezpośredniego foreshadowingu znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w scenie otwierającej sztukę każe trzem wiedźmom jasno ogłosić przeznaczenie Makbeta: „będzie królem”, natomiast Banquo ma być ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniego foreshadowingu, ponieważ z jednej strony daje nam informacje, a z drugiej sprawia, że zarówno my, jak i bohaterowie chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, a ród Banqua ostatecznie przejmie tron?

Pośredni foreshadowing natomiast polega na pozostawianiu subtelnych tropów, które wskazują na przyszłe wydarzenia. Takie sugestie nie są oczywiste i dopiero gdy to, co zapowiadają, naprawdę się wydarzy, można je w pełni zrozumieć.

„Myszy i ludzie” to doskonały przykład.

W całej książce pojawiają się wzmianki o tym, że Lennie przypadkowo zabija rzeczy, które głaszcze. To przygotowuje grunt pod kulminacyjną scenę z żoną Curleya.

Choć można wyróżnić dwa sposoby definiowania foreshadowingu, przy umiejętnym użyciu oba służą temu samemu celowi. Sednem korzystania z tej techniki jest skierowanie uwagi odbiorcy we właściwą stronę.

Foreshadowing a inne środki

Foreshadowing bywa mylony z innymi środkami stylistycznymi albo wręcz używany jako ich nazwa. Przyjrzyjmy się pojęciom, z którymi często jest kojarzony.

Strzelba Czechowa to bardzo znana forma foreshadowingu. Odnosi się do twórczości Antona Czechowa i w uproszczeniu głosi, że jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to pod koniec musi wypalić.

Sedno zasady polega na tym, że detal, na który kierujesz uwagę odbiorcy we wczesnym etapie opowieści, powinien odegrać rolę później. Z czym ci się to kojarzy? Właśnie z foreshadowingiem.

Red herring (fałszywy trop) wykorzystuje znajomość widza z foreshadowingiem przeciwko niemu. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – zakładamy, że to foreshadowing broni, która zostanie użyta później. Jeśli okaże się, że pistolet jest atrapą albo nigdy nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fałszywym tropem. Red herring to element fabuły, który ma skierować nasze myślenie w określonym kierunku, żeby później nas zaskoczyć.

Foreshadowing sugeruje przyszłość; flashforward (wybieganie w przyszłość) ją pokazuje. Jednak flashforward może być na tyle niejasny, że sam zadziała jak foreshadowing. Na przykład widzimy zbliżenie na rękę wyciągającą pistolet spod poduszki, ale nie wiemy czyja to ręka ani w jakim celu sięga po broń, po czym cofamy się do wydarzeń sprzed tego momentu. To także foreshadowing.

Przykłady foreshadowingu w literaturze

Zanim foreshadowing pojawił się w filmach, na dobre zadomowił się w książkach. Autorzy wszystkich gatunków mogą uczyć się z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy wiele przykładów foreshadowingu. Romeo mówi: „Przyjdź, słodka śmierci… Skoro tak pragnie Julia”. To (dość jasno) zapowiada los Romeo i jego ukochanej.

Julia ma też sen, w którym widzi Romeo na dnie grobu. To również zapowiada, że wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” także jest ponure i niepozbawione zapowiedzi. Poprzedni właściciel magicznego talizmanu ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób, jak mądry człowiek – wrzuć ją z powrotem w ogień.”

W tym momencie większość czytelników zaczyna się niepokoić i przeczuwa, że sprawy przybiorą bardzo zły obrót.

Jeszcze jedna ponura historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści foreshadowuje (uwaga, spoiler) los Lenniego. Jeden z bohaterów szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinno się dla ich własnego dobra uśpić. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna dostrzegać, że być może Lennie też pasuje do tego opisu.

Przykłady foreshadowingu w filmie

Choć podstawowe typy foreshadowingu są dwa, filmowcy znaleźli sposoby, by wykorzystywać niemal każde narzędzie filmowe do zapowiadania wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza takich przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii możliwości foreshadowingu, których wcześniej mogłeś nie zauważyć.

Czasem już sam tytuł filmu potrafi zapowiedzieć jego fabułę. Ten rodzaj foreshadowingu musi być na tyle niejednoznaczny, by przed seansem wzbudzać ciekawość, a po napisach końcowych nabierać pełnego znaczenia. Bracia Coen zrobili to perfekcyjnie w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł wymyślony przez pisarza i scenarzystę Cormaca McCarthy’ego ma zasugerować, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje już do realiów nowej generacji przestępców, z którą się styka.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być prawdziwe.”

„Podziemny krąg” („Fight Club”) to jeden z najbardziej znanych filmów z ostatnich lat, jeśli chodzi o zaskakujący zwrot akcji. Przy drugim czy trzecim seansie można dostrzec mnóstwo subtelnych tropów rozsianych po całym filmie, sugerujących, że Tyler Durden (grany przez Brada Pitta) nie jest prawdziwą osobą – między innymi tę kwestię z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację” („The Departed”), wiesz, że film jest pełen zawirowań, a prawie wszyscy główni bohaterowie giną. Ale czy wiesz, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo jasne wskazówki, kto zginie? Inspirowany scenariuszem „Człowieka z blizną” z 1932 roku, Scorsese umieszcza literę „X” w kadrach z postaciami, które czeka śmierć.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” utrzymuje widzów w napięciu i ciekawości aż do ostatniej chwili. Jak to się udaje? „Podejrzani” („The Usual Suspects”) zręcznie równoważy przez cały film subtelny, pośredni foreshadowing oraz kilka szybkich, bezpośrednich scen zapowiadających przyszłe wydarzenia, które łączą wszystkie elementy fabuły. Dzięki temu zwrot akcji niezmiennie pozostaje w ścisłej czołówce od ponad dwudziestu lat.

To niesamowite finałowe ujęcie przez lata było kopiowane i parodiowane, w dużej mierze dlatego, że tak skutecznie zbiera wszystkie nici foreshadowingu i domyka nimi historię.

„Prestiż” („The Prestige”) to świetny przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo foreshadowingu, by utrzymać widza w napięciu, ale nie zdradza zbyt wcześnie wielkiego zwrotu akcji. Jedna z najlepszych scen to pokaz sztuczki z klatką i ptakiem Alfreda – ptak zostaje zabity, a potem „wskrzeszony”.

Foreshadowing to jedno z najskuteczniejszych narzędzi filmowców do pobudzania ciekawości widza i skupiania jego uwagi. Trzeba jednak wiedzieć, ile foreshadowingu historia potrzebuje i jakiego rodzaju. Zbyt wiele foreshadowingu może uczynić fabułę przewidywalną, a widz straci zainteresowanie. Zbyt mało – może sprawić, że opowieść stanie się chaotyczna lub nużąca, co również zniechęci odbiorców.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz zastosować różne formy foreshadowingu, i zobacz, które z nich najlepiej się sprawdzą.