Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownej lekturze odkrywasz, że wszystkie teraz oczywiste wskazówki od początku podkopywały fabułę? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedzi – potężna technika opowiadania historii, która pomaga sprawić, że finał, choćby najbardziej szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii buduje oczekiwanie i przykuwa uwagę odbiorcy aż do końca.

Zapowiedź

Odpowiednio użyta zapowiedź potrafi niezwykle skutecznie zaangażować widza lub czytelnika. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorca może stracić zainteresowanie. Jeśli jest zbyt subtelna, może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, najpierw trzeba zdefiniować samo zjawisko i jego funkcje. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga w opowiadaniu historii?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to środek literacki, który służy do sugerowania lub zapowiadania przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, napięcia, a nawet poczucia harmonii narracyjnej w finale filmu lub powieści. Autorzy często stosują zapowiedzi na początku historii, by przygotować grunt pod późniejsze wydarzenia. „Sugerowanie” i „przepowiednia” to synonimy zapowiedzi. Choć można wyróżnić typy zapowiedzi ze względu na ich subtelność lub dosłowność, jej główną funkcją jest przyciągnięcie uwagi odbiorcy.

• Budowanie suspensu
• Dramaturgiczne narastanie
• Wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Skoro znasz już definicję zapowiedzi, być może od razu przychodzą ci do głowy przykłady z książek i filmów. Wszystkie mieszczą się w jednym z dwóch typów.

Zapowiedź bezpośrednia to element historii, który wprost sugeruje nadchodzące wydarzenia. Może się pojawić w dialogu, wypowiedzi narratora albo jako proroctwo w samej historii.

Przykład zapowiedzi bezpośredniej znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w scenie otwierającej pozwala trzem wiedźmom jasno wypowiedzieć los Makbeta – że „będzie królem w przyszłości”, podczas gdy Banko ma być ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie zapowiedzi bezpośredniej, bo z jednej strony dostajemy konkretną informację, a z drugiej – i my, i bohaterowie chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, skoro ostatecznie ród Banka przejmuje tron?

Zapowiedź pośrednia to sytuacja, w której elementy historii sugerują przyszłe wydarzenia poprzez subtelne wskazówki. Nie są one oczywiste i w pełni zrozumiałe stają się dopiero wtedy, gdy to, co zapowiadały, rzeczywiście nastąpi.

„Myszy i ludzie” to doskonały przykład.

W całej książce wspomina się, że Lennie niechcący zabija rzeczy, które głaszcze. Przygotowuje to grunt pod kulminacyjną scenę z żoną Curleya.

Choć możemy wyróżnić dwie główne formy zapowiedzi, obie – stosowane umiejętnie – prowadzą do tego samego celu. Rdzeniem tej techniki jest skupienie uwagi odbiorcy.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi lub używana jako nazwa parasolowa dla nich. Przyjrzyjmy się pojęciom, z którymi najczęściej się ją łączy.

Strzelba Czechowa to bardzo znany typ zapowiedzi. Odwołuje się do twórczości Antona Czechowa i w skrócie oznacza zasadę: jeśli na początku historii pokazujesz na ścianie strzelbę, to pod koniec musi ona wypalić.

Sedno zasady jest takie, że detale mocno podkreślane na początku historii powinny później odegrać rolę. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź.

Finta (red herring) polega na wykorzystaniu znajomości zapowiedzi przez odbiorcę przeciwko niemu. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – zakładamy, że to zapowiedź broni użytej później. Jeśli okaże się, że pistolet jest fałszywy albo w ogóle nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fintą. Finta to element historii zaprojektowany tak, by skierować naszą uwagę w jedną stronę, by później mocniej nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja do przyszłości (flash-forward) pokazuje przyszłość. Ale flash-forward może być na tyle niejasny, że również działa jak zapowiedź. Na przykład: widzimy zbliżenie ręki wyciągającej spod poduszki pistolet, ale nie wiemy, kto to robi ani po co, a potem cofamy się do czasu sprzed tego zdarzenia. To nadal zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedzi na dobre zadomowiły się w filmie, funkcjonowały w literaturze. Autorzy każdego gatunku mogą się czegoś nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy kilka zapowiedzi. Romeo mówi: „Niech przyjdzie śmierć, byle tylko Julia tak tego chce.” To (dość oczywiście) zapowiada los Romeo i jego ukochanej.

Julia śni też o Romeo leżącym w grobie. To również zapowiada, że wydarzy się coś bardzo złego.

Finał „Małpiej łapki” także jest ponury i niepozbawiony zapowiedzi. Człowiek, który wcześniej posiadał magiczny talizman, ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją w ogień. Jeśli chcesz ją zatrzymać, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Bądź mądry i z powrotem wrzuć ją do ognia.”

Po czymś takim większość czytelników automatycznie wzmaga czujność i zaczyna się spodziewać, że sprawy przybiorą zły obrót.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści subtelnie zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju fabuły George zaczyna wierzyć, że Lenny też może wpisywać się w ten opis.

Przykłady zapowiedzi w filmach

Choć istnieją dwa główne rodzaje zapowiedzi, filmowcy wykorzystali niemal każde narzędzie filmowe do zapowiadania wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza kilku przykładów pomoże ci dostrzec w twojej historii możliwości na zapowiedź, których wcześniej nie widziałeś.

Czasem już sam tytuł filmu sygnalizuje, o czym będzie fabuła. Ten rodzaj zapowiedzi musi być na tyle niejednoznaczny, by przed seansem budzić ciekawość, a po napisach końcowych – być w pełni zrozumiałym. Bracia Coen zrobili to doskonale w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł – zaczerpnięty z książki Cormaca McCarthy’ego, autora i scenarzysty – sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowej generacji przestępców, z którą ma do czynienia.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być prawdziwe.”

„Podziemny krąg” to jeden z najbardziej znanych w ostatnich latach filmów ze zwrotem akcji. Oglądając go drugi czy trzeci raz, można zauważyć szereg subtelnych wskazówek rozsianych po całym filmie, które zapowiadają, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie istnieje naprawdę – łącznie z tym fragmentem narracji z offu.

Jeśli widziałeś „Infiltrację”, wiesz, że film pełen jest nagłych zwrotów akcji i giną w nim praktycznie wszyscy główni bohaterowie. Ale czy wiesz, że Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne wskazówki, które postacie zginą? Inspirowany „Człowiekiem z blizną” z 1932 r. umieszcza w kadrach z bohaterami, którzy później umrą, literę „X”.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” utrzymuje ciekawość i zaangażowanie widza aż do ostatniej minuty. Jak to robi? „Podejrzani” bardzo zręcznie równoważy w całym filmie subtelną, pośrednią zapowiedź z szybkimi scenami bezpośredniej zapowiedzi, które spinają wszystko w całość. Efektem jest zwrot akcji, który ponad dwadzieścia lat później wciąż jest uważany za jeden z najlepszych.

Ten niesamowity finał był przez lata kopiowany i parodiowany, głównie dlatego, że w tak skuteczny sposób zbiera wszystkie nitki zapowiedzi, by domknąć historię.

„Prestiż” to świetny przykład filmu, w którym jest wystarczająco dużo zapowiedzi, by utrzymać widza w napięciu, ale nie na tyle, by zepsuć główny zwrot akcji. Jedna z najlepszych scen to ta, w której Alfred wykonuje sztuczkę z ptaszkiem w klatce – zabija ptaka, po czym „przywraca go do życia”.

Zapowiedź jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi filmowców do budzenia ciekawości i utrzymywania uwagi widza. Trzeba jednak wiedzieć, ile zapowiedzi i jakiego rodzaju potrzebuje opowieść. Zbyt wiele zapowiedzi może uczynić historię przewidywalną, przez co odbiorca straci zainteresowanie. Zbyt mało – sprawi, że fabuła stanie się nudna lub chaotyczna, co również zniechęci widza.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których da się wykorzystać zapowiedź, i zobacz, które rozwiązania najlepiej się sprawdzą.