Czym jest „treningowy montaż” i dlaczego filmy tak często go używają?

W filmach bardzo często widzimy taki schemat: bohater musi przejść intensywny trening, żeby stać się silniejszym. W warstwie montażu pokazuje się wtedy serię szybko zmieniających się ujęć, które w kilka minut streszczają trening trwający dni, a nawet miesiące. Taki sposób montażu nazywa się treningowym montażem.

Treningowy montaż to dziś dojrzała i powszechnie stosowana technika w kinie komercyjnym. Zaczyna się od przygotowań bohatera, a kończy osiągnięciem konkretnego celu. Najsłynniejszym przykładem jest prawdopodobnie sekwencja z filmu „Rocky”. Najczęściej treningowy montaż koncentruje się na wysiłku fizycznym, np. w boksie – w gatunku z natury „nabuzowanym” emocjami. Nacisk kładzie się na pokazanie postępów w drodze do celu, zazwyczaj poprzez powtarzające się ujęcia. W warstwie formalnej montaż często rozbija jeden ciąg akcji na fragmenty i łączy je z innymi scenami w formie montażu równoległego. Wraz z upływem czasu efekty treningu stopniowo stają się widoczne. Oczywiście nie może tu zabraknąć energetycznej, motywującej muzyki.

Tego typu montaż zwykle kończy się jakąś formą zwycięstwa bohatera, potwierdzając, że jest on w pełni przygotowany na nadchodzące wyzwanie. W „Rockym” zakończeniem jest np. słynne zwolnione tempo, w którym bohater unosi triumfalnie ręce.

Pod pewnym względem treningowe montaże stały się też znakiem rozpoznawczym klasycznych filmów akcji z lat 80. Często wynosiły na szczyty popularności konkretne piosenki lub motywy muzyczne. Zespół Goat w 2021 roku wydał nawet singiel o tym samym tytule, składający hołd właśnie takim sekwencjom treningowym.

Przyjrzyjmy się dalej odmianom treningowego montażu, np. montażowi typu „mistrz–uczeń” – nie skupia się on już tylko na przemianie jednego bohatera. Wraz z upływem czasu widzimy także zmieniającą się relację między nauczycielem a uczniem. W krótkim czasie pokazany zostaje rozwój postaci, a zarazem wzmocniona zostaje więź emocjonalna między dwiema osobami. Inną odmianą jest treningowy montaż z wyraźnym konfliktem dramatycznym, oparty na kontraście bohatera i antagonisty. Czasem przed wielkim finałowym starciem nie tylko protagonista przechodzi intensywny trening, ale także jego przeciwnik. Wykorzystanie wówczas treningowego montażu, który zestawia i porównuje ich przygotowania, to bez wątpienia świetny sposób na zbudowanie napięcia przed kulminacyjnym pojedynkiem.

Możemy sięgnąć po przykład „Creed II”, gdzie to właśnie treningowy montaż służy podkreśleniu różnic między postaciami. W tej sekwencji szeroko użyto montażu równoległego – wiele scen jest nieustannie przeplatanych, co pozwala widzom bezpośrednio porównać postępy obu bohaterów. Logika montażu w tym treningowym fragmencie jest bardzo klarowna. Najpierw podkreślane są różnice między nimi: antagonista Viktor wciąż dominuje, podczas gdy Creed wyraźnie pozostaje w tyle. Następnie Creed zaczyna coraz ciężej trenować, stopniowo się wzmacnia, aż w końcu sekwencja kończy się jego treningowym „sukcesem” – jest gotów stanąć do decydującej walki.

W filmach montaż sekwencyjny jest nieodzownym środkiem narracyjnym. Zazwyczaj około 1/3 lub 2/3 długości filmu wykorzystuje się tego typu montaż, aby szybko przeskoczyć w czasie i skondensować fabułę. Takie sekwencje montażowe są w gruncie rzeczy wariantami treningowego montażu, pojawiają się często nawet w filmach, które nie dotyczą sportu. Klasycznym przykładem jest „The Social Network” – choć opowiada o hakerach, to w istocie zawiera typową sekwencję treningowego montażu. Towarzysząca jej muzyka „In Motion” była wówczas bardzo znana. Podobnie w „Parasite” – tam również forma opiera się na montażu równoległym i muzyce.