Czym jest montaż równoległy w filmie – i dlaczego montażyści go używają?

Sposobów montażu filmowego jest nieskończenie wiele. Czasem najprostszy, najbardziej linearny montaż jest najlepszym wyborem – jedno ujęcie następuje po drugim, scena po scenie. Jednak niekiedy mniej oczywiste techniki montażowe potrafią tchnąć w sekwencję zupełnie nowe życie. Montaż równoległy jest właśnie takim szczególnym rodzajem montażu, który potrafi podnieść jakość filmu i poprzez kontrast wzmocnić napięcie. Czym więc dokładnie jest montaż równoległy w filmie i jak z niego korzystać?

Definicja montażu równoległego

Jeśli spędziłeś / spędziłaś trochę czasu w świecie postprodukcji, prawdopodobnie słyszałeś / słyszałaś określenie „montaż równoległy”. Pojawia się ono często, ale bywa, że ludzie używają go dość nieprecyzyjnie.

Co zatem dokładnie oznacza montaż równoległy?

Montaż równoległy to technika montażowa polegająca na naprzemiennym cięciu między dwiema lub większą liczbą różnych scen w celu zasugerowania, że dzieją się one jednocześnie. Może też odnosić się do przeplatania w obrębie jednej dłuższej sceny dwóch lub więcej równocześnie rozgrywających się akcji.

Montaż równoległy a montaż krzyżowy

Definicja montażu równoległego brzmi znajomo? To dlatego, że bardzo przypomina montaż krzyżowy – i wiele osób używa tych pojęć zamiennie. W rzeczywistości jednak istnieje między nimi różnica.

Montaż krzyżowy oznacza naprzemienne cięcie między kilkoma scenami, ale niekoniecznie sugeruje, że rozgrywają się one w tym samym czasie. Relacja między montażem krzyżowym a równoległym jest jak między prostokątem a kwadratem: każdy montaż równoległy jest montażem krzyżowym, ale nie każdy montaż krzyżowy jest równoległy.

W filmie „Mission: Impossible – Rogue Nation” Ethan Hunt i jego zespół stają przed niezwykle skomplikowanym zadaniem. Gdy dyskutują, jak wtargnąć do pilnie strzeżonego obiektu, reżyser Christopher McQuarrie i montażysta Eddie Hamilton używają montażu krzyżowego, aby zaprezentować ich plan:

To przykład montażu krzyżowego, a nie równoległego, ponieważ montaż krzyżowy nie ma tu sugerować jednoczesności wydarzeń. Co więcej, sama realizacja planu w ogóle nie zostaje pokazana.

Przyjrzyjmy się teraz jednej z najważniejszych scen w historii kina: scenie na schodach odeskich z „Pancernika Potiomkina” Siergieja Eisensteina.

Tutaj Eisenstein w sposób przełomowy zastosował montaż równoległy w obrębie jednej sceny. Przeplata chaos masakry dokonywanej przez żołnierzy z intymnym dramatem matki opłakującej śmierć dziecka. Te dwa wydarzenia dzieją się równocześnie, dlatego ten montaż krzyżowy jest zarazem montażem równoległym.

Sekwencja na schodach odeskich idealnie pokazuje, jak potężne może być zastosowanie montażu równoległego. Przyjrzyjmy się kilku jego funkcjom.

Dlaczego warto używać montażu równoległego?

Po pierwsze, montaż równoległy podkreśla jednoczesność. Jeśli po prostu ustawimy dwie sceny jedna po drugiej, trudno będzie oddać wrażenie, że dzieją się w tym samym czasie.

Poza tym podstawowym celem, montaż równoległy ma też inne zastosowania.

Przeplatanie różnych scen może zwiększyć napięcie, wydłużyć czas dochodzenia do punktu kulminacyjnego i w ten sposób wzmóc oczekiwanie widza.

Przykładem może być scena z filmu „Bitwa o Algier”, w której montaż przeskakuje między trzema różnymi bombowcami należącymi do ruchu oporu.

W tym przypadku równoległa narracja ogromnie wzmacnia suspens. Widzimy, jak każda z kobiet spogląda na zegarek, co podkreśla odliczanie do wybuchu. Być może jeszcze ważniejsze jest to, że obserwujemy ich spojrzenia na otoczenie – dzięki czemu widzimy przyszłe ofiary.

Przeplatanie tych trzech scen służy także pogłębieniu głównych tematów „Bitwy o Algier”: tragedii zwykłych ludzi wciągniętych w wir wojny, poświęcenia wymaganego przez walkę partyzancką oraz przepaści ekonomicznej między Francuzami a Algierczykami.

A my cały czas siedzimy jak na szpilkach, czekając na eksplozję.

Choć montaż równoległy może służyć budowaniu napięcia i spowalnianiu akcji, ta technika potrafi również przyspieszyć tempo. Jest to szczególnie przydatne w filmach akcji – szybkie przełączanie się między kilkoma miejscami potrafi spotęgować dynamikę scen.

Christopher Nolan jest mistrzem używania montażu równoległego w tym właśnie celu. Reżyser ten uwielbia łączyć różne linie akcji, tworząc zwarte, energiczne tempo. Być może szczytowe zastosowanie tej metody znajdziemy w „Oppenheimerze” – filmie wypełnionym dialogami, który dzięki niemal nieustannemu użyciu montażu krzyżowego i równoległego odbieramy jak kino akcji.

Montaż równoległy doskonale nadaje się też do zestawiania kontrastów. Taka technika zmusza widza do porównywania kilku równocześnie prezentowanych scen.

Najczęściej przywoływanym przykładem jest scena chrztu z „Ojca chrzestnego”:

To zestawienie odsłania wewnętrzny konflikt Michaela, a jednocześnie może być czytane jako krytyka wszechobecnej hipokryzji instytucjonalnej religii.

Skoro wiemy już, po co stosuje się montaż równoległy, przyjrzyjmy się kilku szczególnie ciekawym przykładom.

Przykłady montażu równoległego

Gdy tylko zaczniesz na niego zwracać uwagę, zauważysz, że montaż równoległy pojawia się wszędzie. Oto kilka filmów, w których został użyty właśnie z powodów, o których przed chwilą była mowa.

Jonathan Demme w finałowej kulminacji swojego przełomowego thrillera mistrzowsko posługuje się montażem równoległym, by zbudować znakomite napięcie. Jednocześnie serwuje zaskakujący zwrot – jesteśmy przekonani, że dobrze uzbrojony oddział komandosów zaraz schwyta seryjnego mordercę, podczas gdy w rzeczywistości jest to Clarice.

W „Snajperze” Clinta Eastwooda nie brakuje poruszających scen, ale być może żadna nie ściska za gardło tak mocno jak otwarcie filmu. Eastwood stosuje montaż równoległy, by zarysować dramatyczny dylemat Chrisa Kyle’a i zarazem nadać ton temu i tak już bardzo brutalnemu obrazowi.

Wspomnieliśmy już o upodobaniu Nolana do tej techniki, ale trzeba osobno wyróżnić scenę z „Incepcji”. Perfekcyjnie oddaje ona istotę jego stylu montażu równoległego. Przeplatające się tu sceny pozostają w bezpośredniej relacji przyczynowo-skutkowej. Za każdym razem, gdy ciężarówka się porusza, czujemy napięcie, bo wiemy, że to czyni świat snu jeszcze bardziej niebezpiecznym.