Wat is parallelmontage in films? – en waarom gebruiken editors het?

Er zijn ontelbare manieren om een film te monteren. Soms is de meest directe, meest coherente montage de beste keuze – de ene scène eindigt en direct daarna begint de volgende. Maar soms kunnen minder gangbare montagetechnieken een sequentie echt tot leven brengen. Parallelmontage is zo’n bijzondere vorm van montage die de film een rijkere textuur kan geven en spanning kan vergroten door contrast. Wat is parallelmontage in films precies? En hoe zet je het in?

Definitie van parallel gemonteerde films

Als je een tijdje in de wereld van de postproductie hebt gewerkt, heb je waarschijnlijk de term “parallelmontage” weleens gehoord. Hij duikt vaak op, maar de exacte definitie wordt niet altijd nauwkeurig gebruikt.

Waar verwijst parallelmontage nu precies naar?

Parallelmontage is een montagetechniek waarbij twee of meer verschillende scènes in elkaar worden gevlochten om te suggereren dat ze gelijktijdig plaatsvinden. Het kan ook verwijzen naar de afwisseling van twee of meer verschillende handelingen binnen één langere scène.

Parallelmontage vs. crosscutting

Klinkt de definitie van parallelmontage je bekend in de oren? Dat komt doordat ze sterk lijkt op crosscutting, en veel mensen gebruiken deze termen door elkaar. Toch is er een verschil.

Crosscutting verwijst naar het in elkaar monteren van meerdere scènes, maar dat betekent niet per se dat die scènes gelijktijdig plaatsvinden. De relatie tussen crosscutting en parallelmontage is als die tussen rechthoek en vierkant: elke parallelmontage is een vorm van crosscutting, maar niet elke crosscutting is parallelmontage.

In Mission: Impossible – Rogue Nation staan Ethan Hunt en zijn team voor een uiterst complexe taak. Terwijl ze bespreken hoe ze een zwaar bewaakte faciliteit kunnen binnendringen, gebruiken regisseur Christopher McQuarrie en editor Eddie Hamilton crosscutting om hun plan te laten zien:

Dit is crosscutting en geen parallelmontage, omdat crosscutting hier niet bedoeld is om te suggereren dat de twee scènes gelijktijdig plaatsvinden. Sterker nog, de scène waarin we het plan zien, vindt in werkelijkheid helemaal niet plaats.

Laten we nu kijken naar een van de belangrijkste scènes uit de filmgeschiedenis: de Odessatrappenscène uit Pantserkruiser Potemkin van Sergej Eisenstein.

Hier past Eisenstein op baanbrekende wijze parallelmontage toe binnen één en dezelfde scène. Hij verweeft de chaotische beelden van soldaten die een menigte afslachten met het intieme drama van een moeder die rouwt om haar gedode kind. Deze twee gebeurtenissen vinden gelijktijdig plaats; deze vorm van crosscutting is dus ook parallelmontage.

De Odessatrappensequentie toont perfect de kracht van parallelmontage. Laten we enkele toepassingen ervan ontleden.

Waarom parallelmontage gebruiken?

Parallelmontage benadrukt in de eerste plaats gelijktijdigheid. Als je twee scènes gewoon achter elkaar plaatst, is het lastig duidelijk te maken dat ze tegelijk afspelen.

Maar naast dit hoofddoel heeft parallelmontage nog andere functies.

Het afwisselen van verschillende scènes kan de spanning verhogen en de tijd die een gebeuren in beslag neemt oprekken, waardoor de verwachting van het publiek toeneemt.

Neem bijvoorbeeld een scène uit La battaglia di Algeri (The Battle of Algiers), waarin wordt gesneden tussen drie verschillende bomaanvallen van verzetsstrijders.

Hier vergroot de parallelle structuur de suspense in hoge mate. We zien hoe elke vrouw op de klok kijkt, waarmee de aftelling naar de explosies wordt benadrukt. Misschien nog belangrijker: we zien hoe ze om zich heen kijken, waardoor wij de slachtoffers zien.

De vervlechting van deze drie scènes verdiept ook de thema’s van The Battle of Algiers: de tragedies van gewone mensen die in oorlog worden meegesleurd, de toewijding die nodig is voor guerrillaoorlogvoering, en de sociaal‑economische kloof tussen Fransen en Algerijnen.

Al die tijd houden we onze adem in, wachtend op de ontploffingen.

Hoewel parallelmontage soms wordt ingezet om suspense op te bouwen en het tempo te vertragen, kan dezelfde techniek ook worden gebruikt om het tempo juist op te voeren. Dat is vooral nuttig in actiefilms, waar schakelen tussen meerdere locaties de impact van de actie kan vergroten.

Christopher Nolan is een meester in het gebruik van parallelmontage voor dat effect. Deze regisseur verweeft graag verschillende scènes om een strak en energiek ritme te creëren. Misschien bereikt deze benadering zijn hoogtepunt in Oppenheimer, een film met veel dialogen, die dankzij de vrijwel constante crosscutting en parallelmontage toch als een actiefilm aanvoelt.

Parallelmontage leent zich ook uitstekend voor het naast elkaar zetten van contrasten. De techniek dwingt het publiek om de verschillende getoonde scènes met elkaar te vergelijken.

De doopscène uit The Godfather is het meest geciteerde voorbeeld van deze vorm van parallelmontage:

De juxtapositie onthult Michaels innerlijke conflict en kan bovendien worden gelezen als kritiek op de hypocrisie binnen geïnstitutionaliseerde religie.

Nu we weten waarvoor parallelmontage kan worden gebruikt, kijken we naar een aantal sprekende voorbeelden.

Voorbeelden van parallelmontage

Zodra je erop gaat letten, zie je parallelmontage overal. Hieronder staan enkele films die parallelmontage inzetten om precies de redenen die we zojuist hebben besproken.

Jonathan Demme gebruikt parallelmontage meesterlijk in de climax van zijn baanbrekende thriller om een intense spanning te creëren. Tegelijkertijd levert het een verrassende twist op – we denken dat het zwaarbewapende SWAT‑team de seriemoordenaar gaat arresteren, maar in werkelijkheid is het Clarice.

In American Sniper van Clint Eastwood zitten heel wat zenuwslopende scènes, maar misschien is geen enkele zo aangrijpend als de openingsscène. Eastwood gebruikt parallelmontage om Chris Kyle voor een onmogelijke keuze te plaatsen en zet daarmee de toon voor een film die al bijzonder hard is.

We noemden al eerder Nolans voorkeur voor deze techniek, maar we moeten specifiek wijzen op deze scène uit Inception. Ze laat perfect zien waar Nolans parallelmontage om draait. De verschillende lagen worden in elkaar gemonteerd met een direct causaal verband. Elke keer dat de vrachtwagen beweegt, voelen we de spanning toenemen, omdat we weten dat daardoor de droomwereld gevaarlijker wordt.