Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Kiedy kraj pogrąża się w wojnie, wszystkie jego branże zostają dotknięte kryzysem lub przynajmniej stają wobec ryzyka głębokich przemian. Po I wojnie światowej styl niemieckiego kina stał się bardziej osobliwy i zdecydowanie mroczniejszy. Rządowy zakaz wyświetlania filmów zagranicznych pogłębił izolację niemieckiej kinematografii. Właśnie w takim kontekście narodził się niemiecki ekspresjonizm. Czym więc właściwie jest niemiecki ekspresjonizm w filmie? Przyjrzyjmy się temu.

Historia niemieckiego ekspresjonizmu

Aby zdefiniować ten styl, musimy poznać jego genezę oraz zrozumieć, dlaczego tak wyraźnie różni się od innych nurtów tego samego okresu. Po omówieniu definicji i zarysu historii posłużymy się przykładami.

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy?

Niemiecki ekspresjonizm to wyjątkowy styl artystyczny, który po raz pierwszy pojawił się około 1910 roku w poezji i teatrze. W ciągu dekady po zakończeniu I wojny światowej zaczął zdobywać popularność w kinie. Częściowo wyrasta z niemieckiego romantyzmu i prezentuje subiektywną wizję świata. Za pomocą zniekształconych, koszmarnych obrazów urzeczywistnia zbiorowe lęki Niemców. Ekspresjoniści nie stawiali na pierwszym miejscu estetycznej przyjemności odbioru. Styl ten rozkwitł po grozie I wojny światowej i następującym po niej załamaniu gospodarczym. Do pierwszych filmów, które można uznać za czysto ekspresjonistyczne, należą Gabinet doktora Caligari oraz Metropolis.

Cechy niemieckiego ekspresjonizmu

• Wysokie kąty ustawienia kamery
• Głębokie cienie / kontrastowe oświetlenie
• Silnie przechylone kadry
• Niemożliwe, nielogiczne scenografie

Biorąc pod uwagę realia powojennych Niemiec, nie dziwi fakt, że sztuka i film stały się tak mroczne.

Niemiecka krytyczka filmowa Lotte Eisner nazwała ten styl „helldunkel”, definiując go jako „rodzaj zmierzchu niemieckiej duszy, wyrażony w mrocznych, tajemniczych wnętrzach lub zamglonych, eterycznych pejzażach”.

Filmy niemieckiego ekspresjonizmu, stosując silne kontrasty światła i cienia, kreowały sceny niczym z koszmaru, często używając techniki chiaroscuro w oświetleniu planu. Przyjrzyjmy się kilku klasykom, które ukształtowały tę zdominowaną przez cienie estetykę.

Kluczowe dzieła niemieckiego ekspresjonizmu

Gabinet doktora Caligari (1920)

Gabinet doktora Caligari został napisany przez Hansa Janowitza i Carla Mayera, czerpiących z własnych doświadczeń wojennych oraz z nieufności wobec władzy autorytarnej. Twórcy filmu świadomie zniekształcili rzeczywistość, aby stworzyć atmosferę epoki, a nie realistyczny obraz – wszystko po to, by zdezorientować widza.

Nosferatu – symfonia grozy (1922)

Metropolis (1927)

Ten niemy film Fritza Langa wykorzystuje ekspresjonistyczne środki wizualne, by badać, jak technologia pochłania społeczeństwo. Liczne przerysowane obrazy wzmacniają emocje napędzające fabułę.

Niemiecki ekspresjonizm całkowicie odmienił historię kina. Szczególnie istotne jest to, że zastosowanie kontrastowego światła i cienia zostało przejęte i rozwinięte jako esencja kina noir oraz filmów grozy. Bez wątpienia stworzył on wizualne fundamenty dla wielu gatunków filmowych.

Czym jest chiaroscuro w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Jeśli szukasz idealnego przykładu dziedzictwa niemieckiego ekspresjonizmu, zwróć uwagę na twórczość Tima Burtona.

Edward Nożycoręki jest bezpośrednim spadkobiercą Gabinetu doktora Caligari. Widać to w pochyłych i „rozbitych” konstrukcjach scenografii, skrajnej grze światła i cienia oraz w samym wizerunku Edwarda. Przyglądając się innym filmom Tima Burtona, łatwo zauważyć, że niepokojący duch niemieckiego ekspresjonizmu wciąż w nich żyje.