Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się oglądać film albo czytać książkę, w której zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym oglądaniu lub lekturze nagle widzisz wszystkie oczywiste teraz sygnały, które przewracały fabułę do góry nogami? Nie jesteś sam. Te sygnały to zapowiedzi – potężna technika opowiadania historii, która sprawia, że finał, choćby był najbardziej szalony, wydaje się zasłużony. Umiejętne stosowanie zapowiedzi w twojej historii może stworzyć poczucie oczekiwania i utrzymać uwagę odbiorców aż do końca.

Zapowiedź

Dobrze zastosowana zapowiedź może być niezwykle skuteczna w angażowaniu widzów czy czytelników. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorcy mogą stracić zainteresowanie. Jeśli zbyt subtelna – mogą ją całkowicie przeoczyć.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, musimy najpierw zdefiniować samo zjawisko i jego funkcję. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga w opowiedzeniu historii?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to środek literacki używany do sugerowania lub zapowiadania przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, suspensu, a nawet poczucia harmonii narracyjnej w finale filmu lub powieści. Autorzy często stosują zapowiedzi we wczesnych partiach historii, by przygotować późniejsze wydarzenia. „Sugestia” i „proroctwo” to bliskoznaczne określenia zapowiedzi. Choć można klasyfikować zapowiedzi według stopnia subtelności lub dosłowności, ich główną funkcją jest przyciąganie uwagi odbiorcy.

• budowanie suspensu
• dramatyczna kumulacja
• wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Skoro wiesz już, czym jest zapowiedź, zapewne przychodzą ci do głowy przykłady z książek i filmów. Wszystkie te przykłady można zaliczyć do jednego z dwóch typów zapowiedzi.

Zapowiedź bezpośrednia polega na tym, że jakiś element historii wprost sugeruje nadchodzące wydarzenia. Może to być dialog, komentarz narratora albo proroctwo w samej fabule.

Przykład bezpośredniej zapowiedzi znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już w scenie otwierającej, poprzez trzy wiedźmy, jasno ogłasza los Makbeta – że „będzie królem” – oraz to, że to Banquo będzie ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, bo dostarcza nam informacji, a jednocześnie sprawia, że zarówno my, jak i bohaterowie sztuki, chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet zostanie królem, skoro ostatecznie to ród Banqua przejmie tron?

Zapowiedź pośrednia polega na tym, że element historii sugeruje przyszłe wydarzenia za pomocą subtelnych wskazówek. Te sygnały nie są oczywiste i dopiero gdy przepowiedziane wydarzenie nastąpi, można je w pełni zrozumieć.

„Myszy i ludzie” to znakomity przykład.

Przez całą książkę pojawiają się wzmianki o tym, że Lennie niechcący zabija rzeczy, które głaszcze. To przygotowuje grunt pod kulminacyjny moment między Lennie’em a żoną Curleya.

Choć można wyróżnić dwa sposoby definiowania zapowiedzi, oba – jeśli użyte umiejętnie – skutecznie realizują ten sam cel. Sednem stosowania tej techniki jest przykuwanie uwagi odbiorcy.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi albo wręcz ich dotyczy. Przyjrzyjmy się terminom, z którymi najczęściej się ją łączy.

Strzelba Czechowa to bardzo znany rodzaj zapowiedzi. Nazwa odnosi się do twórczości Antona Czechowa; w skrócie: jeśli na początku historii pojawia się na ścianie strzelba, to do końca opowieści musi wystrzelić.

Sedno tej zasady brzmi: detal podkreślony na początku historii powinien później zostać ponownie wykorzystany. Z czym ci się to kojarzy? To właśnie zapowiedź.

Finta (red herring) polega na wykorzystaniu znajomości zapowiedzi przeciwko odbiorcom. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet ukryty pod poduszką – zakładamy, że jest to zapowiedź jego późniejszego użycia. Jeśli pistolet okaże się fałszywy albo w ogóle nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fintą. Finta to element historii mający skierować nas w określonym kierunku, aby później nas zaskoczyć.

Zapowiedź sugeruje przyszłość; retrospekcja w przód (flashforward) pokazuje ją bezpośrednio. Jednak flashforward może być na tyle niejasny, że pełni funkcję zapowiedzi. Na przykład: widzimy zbliżenie na czyjąś rękę wyciągającą spod poduszki pistolet, lecz nie wiemy, czyja to ręka ani czemu ma służyć ten ruch, po czym wracamy do wydarzeń sprzed tej sceny. To również jest zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Zanim zapowiedź pojawiła się w filmach, funkcjonowała w książkach. Autorzy wszystkich gatunków mogą czegoś się nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnej tragedii Williama Szekspira znajdziemy wiele zapowiedzi. Romeo mówi: „Niech więc przyjdzie śmierć i powitaj ją. Skoro taka wola Julii.” To (dość wyraźnie) zapowiada los Romea i jego ukochanej.

Julia śni także o Romeo leżącym na dnie grobu. To również zapowiada, że wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” także jest dość ponure – i niepozbawione zapowiedzi. Właściciel magicznego talizmanu, który miał go przed panem White’em, ostrzega: „Wrzuciłem ją do ognia. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób jak rozsądny człowiek – wrzuć ją z powrotem w ogień.”

Po takich słowach większość czytelników nabiera czujności, spodziewając się, że sprawy przybiorą bardzo zły obrót.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści sugeruje (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju akcji George zaczyna uważać, że Lennie także może pasować do tego opisu.

Przykłady zapowiedzi w filmach

Choć zasadniczo istnieją dwa główne typy zapowiedzi, filmowcy znaleźli sposoby wykorzystania niemal wszystkich narzędzi filmowych do zapowiadania rozwoju fabuły – od tytułu filmu po kostiumy bohaterów. Analiza i rozbicie kilku z tych przykładów pomoże ci dostrzec w swoich historiach możliwości zapowiedzi, których wcześniej mogłeś nie widzieć.

Czasem już sam tytuł filmu sugeruje jego treść. Taka forma zapowiedzi musi być dostatecznie niejednoznaczna, by przed seansami wzbudzać ciekawość, a po napisach końcowych – być zrozumiałą. Bracia Coen osiągnęli to perfekcyjnie w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi”.

Tytuł, zaczerpnięty z twórczości pisarza i scenarzysty Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) nie pasuje do nowego pokolenia przestępców, z którym się styka.

„Kiedy nie możesz spać, wszystko przestaje być prawdziwe.”

„Podziemny krąg” to jeden z najbardziej znanych współczesnych filmów ze zwrotem akcji. Przy ponownym seansie możesz zauważyć w całym filmie subtelne sygnały zapowiadające, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie istnieje naprawdę – w tym ten właśnie komentarz z offu.

Jeżeli oglądałeś „Infiltrację”, wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji i ginie w nim niemal każdy główny bohater. Ale czy wiesz, że reżyser Martin Scorsese pozostawił bardzo wyraźne wskazówki, które postacie zginą? Inspirowany „Człowiekiem z blizną” z 1932 roku, umieszczał w kadrach z postaciami, które umrą, znak „X”.

Ten klasyczny film typu „kto zabił” utrzymuje widza w napięciu aż do ostatniej chwili. Jak to osiąga? „Podejrzani” umiejętnie równoważą w całej fabule subtelną, pośrednią zapowiedź i szybkie, bezpośrednie sceny zapowiadające, które łączą wszystkie wątki. Dzięki temu zwrot akcji już od ponad dwudziestu lat pozostaje jednym z najbardziej pamiętnych.

To niezwykłe finałowe ujęcie było przez lata kopiowane i parodiowane – w dużej mierze właśnie dlatego, że tak skutecznie spina wszystkie nici zapowiedzi w jeden zamykający historię moment.

„Prestiż” to świetny przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo zapowiedzi, by utrzymać widza w napięciu, a jednocześnie nie zdradza wielkiego zwrotu akcji. Jedna z najlepszych scen przedstawia Alfreda wykonującego sztuczkę z ptakiem w klatce – zabija ptaka, a potem go „wskrzesza”.

Zapowiedź jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi filmowców do wzbudzania ciekawości widzów i utrzymywania ich uwagi. Kluczowe jest jednak zrozumienie, ile zapowiedzi potrzebuje dana historia i jakiego typu. Zbyt wiele zapowiedzi może uczynić fabułę przewidywalną, a widzowie stracą zainteresowanie. Zbyt mało – może sprawić, że historia stanie się nudna lub chaotyczna, co również ich zniechęci.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz zastosować techniki zapowiedzi, i zobacz, które najlepiej się u ciebie sprawdzają.