Wat is foreshadowing – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plottwist je compleet overviel, maar waarin je bij een herlezing ineens alle aanwijzingen ziet die het verhaal eigenlijk al hadden verraden? Dan ben je niet de enige. Die aanwijzingen zijn een vorm van foreshadowing, een krachtige verteltechniek die ervoor kan zorgen dat een einde – hoe wild ook – toch verdiend aanvoelt. Door foreshadowing in je verhaal te gebruiken, kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot de laatste pagina of scène.

Foreshadowing

Foreshadowing kan, wanneer het goed wordt toegepast, buitengewoon effectief zijn om het publiek te betrekken. Als foreshadowing te duidelijk is, kan het publiek zijn interesse verliezen. Is foreshadowing te subtiel, dan kan men het volledig missen.

Voordat we voorbeelden van foreshadowing in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat foreshadowing is en wat de functie ervan is. Wat is foreshadowing precies? En hoe helpt het je je verhaal te vertellen?

Wat is foreshadowing?

Foreshadowing is een literair middel dat wordt gebruikt om naar toekomstige gebeurtenissen in een verhaal te hinten of die te voorspellen. Het kan een zeer effectief instrument zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te roepen. Schrijvers gebruiken foreshadowing vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hint” en “voorspelling” zijn synoniemen voor foreshadowing. Hoewel je soorten foreshadowing kunt onderscheiden op basis van hoe subtiel of expliciet ze zijn, is de hoofdtaak altijd om de aandacht van het publiek te vangen.

• Spanning creëren

• Dramatische opbouw

• Verwachting kweken

Twee soorten foreshadowing

Nu je de definitie van foreshadowing kent, denk je misschien meteen aan voorbeelden uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen in één van de twee soorten foreshadowing.

Directe foreshadowing betekent dat een element in het verhaal expliciet verwijst naar een gebeurtenis die nog zal plaatsvinden. Dit kan via dialoog, een verteller of een voorspelling binnen het verhaal.

Een voorbeeld van directe foreshadowing is te vinden in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen al in het begin duidelijk Macbeths lot uitspreken: dat hij “koning zal worden”, maar dat Banquo de vader van toekomstige koningen zal zijn.

Dit is een slimme toepassing van directe foreshadowing, omdat we informatie krijgen én omdat het ervoor zorgt dat wij, net als de personages, meer willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

Indirecte foreshadowing betekent dat elementen in het verhaal toekomstige gebeurtenissen suggereren door subtiele aanwijzingen achter te laten. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen wanneer de voorspelde gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Van Muizen en Mensen is daar een goed voorbeeld van.

Door het hele boek heen wordt herhaaldelijk vermeld dat Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Daarmee wordt de basis gelegd voor het climaxmoment tussen Lennie en de vrouw van Curley.

Hoewel je foreshadowing op twee manieren kunt definiëren, kunnen beide vormen hetzelfde doel effectief bereiken, mits goed gebruikt. De kern van deze techniek is de aandacht van het publiek vasthouden.

Foreshadowing en andere middelen

Foreshadowing wordt vaak verward met, of gebruikt als verzamelnaam voor, andere literaire middelen. Laten we kijken met welke termen het vaak wordt geassocieerd.

Chekhovs geweer is een heel bekende vorm van foreshadowing. Deze techniek verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en komt erop neer dat als er aan het begin van een verhaal een geweer wordt getoond, het tegen het einde moet worden afgevuurd.

De kern van die regel is dat details waarop je vroeg in het verhaal de nadruk legt, later weer een rol moeten spelen. Waar doet dat aan denken? Precies: foreshadowing.

Een red herring (rookgordijn, dwaalspoor) maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met foreshadowing om hen te misleiden. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien liggen – we nemen aan dat dit foreshadowing is voor het gebruik van dat wapen later. Als het pistool uiteindelijk nep blijkt te zijn of helemaal niet wordt gebruikt, is dat een red herring. Een red herring is een element in het verhaal dat ons bewust een bepaalde kant op stuurt, zodat we later verrast kunnen worden.

Foreshadowing suggereert de toekomst; een flashforward toont ons de toekomst. Maar een flashforward kan vaag genoeg zijn om als hint te functioneren. Bijvoorbeeld: we zien in close-up dat iemand een pistool onder een kussen vandaan haalt, maar we weten niet wie het is of met welk doel, en vervolgens gaan we terug naar de gebeurtenissen vóór deze onthulling. Dat is foreshadowing.

Voorbeelden van foreshadowing in literatuur

Voordat foreshadowing in films opdook, bestond het al in boeken. Schrijvers in elk genre kunnen iets leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedies van William Shakespeare zijn verschillende vormen van foreshadowing te vinden. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Let me have a dram of poison… Juliet wills it so.” (vrij vertaald: “Laat de dood komen, welkom. Juliet wil het zo.”) Dit (vrij duidelijk) vooruitwijzen onthult het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt ook over Romeo in een graf. Dat voorspelt eveneens dat er weinig goeds staat te gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is ook behoorlijk somber, en beslist niet onvoorbereid. De vorige eigenaar van de magische apenpoot waarschuwt meneer White: “I threw it on the fire. If you keep it, don’t blame me for what happens. Throw it back on the fire like a sensible man.”

Na zo’n waarschuwing zullen de meeste lezers op hun hoede zijn en vrezen dat het alleen maar erger wordt.

Nog een deprimerend verhaal: John Steinbeck hint in zijn beroemde werk (spoiler alert) naar het lot van Lennie. In het boek vertelt een personage in detail dat dieren die te zwak zijn om te overleven in deze meedogenloze wereld, uit barmhartigheid gedood zouden moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat Lennie misschien ook onder die beschrijving valt.

Voorbeelden van foreshadowing in films

Hoewel er grofweg twee hoofdtypen foreshadowing zijn, hebben filmmakers manieren gevonden om vrijwel elk filmisch middel te gebruiken om de plot te voorspellen, van de titel van de film tot de kleding van de personages. Door enkele van deze voorbeelden te analyseren en te ontleden, ontdek je in je eigen verhalen misschien foreshadowing-mogelijkheden die je eerder nooit zag.

Soms hint de titel van een film zelf al naar het verhaal. Deze vorm van foreshadowing moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid te wekken, maar helder genoeg om na de aftiteling betekenisvol te zijn. De gebroeders Coen deden dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men (Geen land voor oude mensen).

De titel, afkomstig van schrijver en scenarist Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet is opgewassen tegen de nieuwe generatie criminelen met wie hij wordt geconfronteerd.

“When you can’t sleep, nothing seems real anymore.”

Fight Club is een van de duidelijkste plottwist-films van de laatste decennia. Wie de film een tweede of derde keer bekijkt, ziet door de hele film heen subtiele hints dat Tyler Durden (Brad Pitt) niet echt bestaat, waaronder deze voice-overregel.

Als je The Departed hebt gezien, weet je dat de film vol zit met twists en dat bijna alle hoofdpersonen sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese een heel duidelijke code gebruikte om aan te geven welke personages zouden sterven? Scorsese liet zich inspireren door het scenario van Scarface (1932) en plaatste een “X” in het beeldkader van personages die in de film zouden omkomen.

Deze klassieke “whodunit” houdt het publiek nieuwsgierig en betrokken tot het allerlaatste moment. Hoe? The Usual Suspects (De gewone verdachten) balanceert door de hele film subtiele, indirecte foreshadowing met enkele snelle, directe foreshadowing-momenten die alle plotlijnen met elkaar verbinden. Het resultaat is een plottwist die meer dan twintig jaar later nog steeds tot de beste wordt gerekend.

De iconische eindscène is talloze malen gekopieerd en geparodieerd, vooral omdat hij op briljante wijze alle foreshadowing-aanwijzingen samenbrengt om het verhaal af te ronden.

The Prestige is een uitstekend voorbeeld van een film waarin genoeg foreshadowing wordt gebruikt om het publiek te boeien, zonder de grote wendingen te verraden. Een van de sterkste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi-truc uitvoert: hij doodt een vogel en laat hem vervolgens weer “herrijzen”.

Foreshadowing is een van de krachtigste instrumenten die filmmakers hebben om nieuwsgierigheid op te wekken en de aandacht van het publiek vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel foreshadowing een verhaal nodig heeft en welk type. Te veel foreshadowing kan een verhaal voorspelbaar maken, zodat het publiek zijn interesse verliest. Te weinig kan het verhaal saai of verwarrend maken, met hetzelfde effect.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je foreshadowing kunt inzetten en ontdek welke technieken het beste bij jou passen.