Czym jest „katharsis”

Kiedy ostatni raz płakałeś/płakałaś na filmie? Pamiętasz konkretną scenę? Wiele osób tłumi emocje z powodu różnych wydarzeń w życiu. Sztuka potrafi wywołać ich emocjonalne uwolnienie, zwane też katharsis. Może ono być przytłaczającym emocjonalnym doświadczeniem. Filmy o charakterze kathartycznym potrafią wzruszyć widzów do łez, a jednocześnie dać im pełne poczucie spełnienia. Czym właściwie jest katharsis?

Literacka definicja katharsis

Katharsis to termin szeroko stosowany w sztuce, którego początki sięgają samych jej narodzin. Co oznacza katharsis? Zdefiniujmy je i przyjrzyjmy się jego pochodzeniu.

Czym jest katharsis?

Katharsis to uwolnienie i ulga po doświadczaniu silnych lub tłumionych emocji. Słowo „katharsis” pochodzi z greckiego „katharsis”, co oznacza „oczyszczenie” lub „oczyszczanie”. W psychologii Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne definiuje katharsis jako „uwolnienie afektu związanego z traumatycznymi wydarzeniami, które wcześniej były tłumione, poprzez przywrócenie tych wydarzeń do świadomości i ponowne ich przeżycie”.

W odniesieniu do filmu i sztuki emocjonalne katharsis może być rezultatem emocjonalnego oddziaływania tragedii. Bohaterowie filmów o charakterze kathartycznym często przechodzą takie emocjonalne oczyszczenie, co prowadzi do ich odrodzenia.

Co składa się na katharsis w opowieści?

• narastanie emocji

• pokrewne doświadczenia

• więź z bohaterami

• poruszające aktorstwo

Historia emocjonalnego katharsis

Starożytny grecki filozof Arystoteles opisywał katharsis jako emocjonalne oczyszczenie z lęku i litości wywołanych przez tragedię.

Termin ten został później przejęty przez psychoanalityków Zygmunta Freuda i Josefa Breuera. Dla nich katharsis było techniką terapeutyczną, służącą redukowaniu kompleksów psychicznych poprzez przywołanie ich do świadomości i umożliwienie ich ekspresji.

Dziś jednak słowo to stało się wręcz synonimem sztuki. Ludzie często określają sztukę wywołującą silne emocje jako kathartyczną. Muzyka, teatr, powieści i filmy mogą zawierać elementy katharsis związane z psychiką widza. Sztuka może wywołać emocjonalne oczyszczenie, odwołując się do osobistych doświadczeń odbiorcy.

Sztuka kathartyczna często odzwierciedla nasze własne przeżycia. Pozwala nam na głębszą więź ze sztuką i artystą. Jednym z najlepszych mediów do tworzenia kathartycznej sztuki jest kino.

Czym jest katharsis w filmie?

Rozmaite formy sztuki mogą wywoływać katharsis. Muzyka, powieści i teatr potrafią być niezwykle emocjonalne. Jednak film jako medium ma szczególne cechy, które wyjątkowo skutecznie pobudzają emocjonalną reakcję widza.

Pierwszą z nich jest zdolność filmu do kondensowania czasu. Dzięki montażowi kino może w kilka sekund pokazać wydarzenia z tygodni, miesięcy, a nawet lat. Jeśli zostanie to dobrze zrobione, film może w krótkim czasie zbudować silną więź widza z bohaterami.

Kiedy widz nawiąże więź z postacią, wszystko, co ją spotyka, staje się dużo bardziej emocjonalne. Najlepszą techniką do osiągnięcia tego efektu jest montaż. Montaż kondensuje czas i wydarzenia, tworząc sekwencję narracyjną. W filmie Pixara „Odlot” sekwencja montażowa z początku filmu łączy nas z bohaterami, a następnie prowadzi do tragedii, która ich dotyka.

Niezwykłość tego montażu polega na tym, jak wiele emocji potrafi wywołać w ciągu pierwszych dziesięciu minut filmu. Dzieje się tak dlatego, że uczucia miłości i smutku są częścią ludzkiego doświadczenia. Ludzie mają wrodzoną więź z tymi dwiema emocjami. Filmowcy wykorzystują je, by wzmocnić nasze przeżycia, a następnie uwolnić je w niezwykle kathartycznych momentach.

Film jest też niesamowicie silnym medium wizualnym. Pozwala nam zobaczyć bohaterów przeżywających emocje. Oczywiście teatr również jest wizualny, ale film korzysta ze zbliżeń. Dzięki nim możemy dostrzec detale przeżyć emocjonalnych postaci, co jeszcze silniej pobudza naszą reakcję.

W „Buntowniku z wyboru” Will przeżywa kathartyczny moment, gdy uwalnia tłumione emocje w rozmowie z przyjacielem i zarazem psychoterapeutą. Film najpierw buduje warstwę emocjonalną, pokazując przemoc, której Will doświadczał w dzieciństwie, i wpływ, jaki wywarła ona na jego życie. Zobacz ten przykład katharsis oraz znakomitą grę aktorską i realizację.

Dzięki językowi kina widzowie mogą z bliska, niemal namacalnie obserwować ten moment oczyszczenia, co tworzy katharsis zarówno dla Willa, jak i dla odbiorców.

Oczywiście, by scena mogła osiągnąć taki emocjonalny finał, musimy rozumieć wszystko, co do niego prowadzi. Pamiętaj: im większa kumulacja i tłumienie emocji, tym silniejsze ich uwolnienie.

Wartość katharsis

Zapytany o filmy Marvela, reżyser Martin Scorsese porównał je kiedyś do parków rozrywki, mówiąc: „To nie są filmy o ludziach starających się przekazać innym emocjonalne i psychologiczne doświadczenia”. Niezależnie od tego, czy zgadzasz się z nim, czy nie, coś jest na rzeczy w kwestii różnych doświadczeń, jakie może dać kino.

Niektóre filmy są czystą ucieczką od rzeczywistości, pozwalają widzom oderwać się od niej przynajmniej na godzinę. Tego typu kino ma ogromną wartość. Mimo to istnieje wyraźna różnica.

Inne filmy oferują bardziej wewnętrzne doświadczenie. Jak mówi Scorsese, kino potrafi przekazywać emocjonalne i psychologiczne przeżycia. To wyrazista cecha jego stylu reżyserskiego. Jakie jest znaczenie katharsis? Dlaczego jest tak ważne w filmie? Dzięki katharsis kino może nawiązać intymną więź z widzem.

Filmy o charakterze kathartycznym często długo zostają w pamięci. Wpływają nie tylko na to, jak postrzegamy świat, ale też na to, jak patrzymy na samych siebie. Wartość filmowego katharsis nie leży w liczbie widzów, lecz w tym, jak film towarzyszy im jeszcze długo po seansie.