Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Kiedy kraj pogrąża się w wojnie, wszystkie jego gałęzie przemysłu zostają dotknięte wstrząsem lub przynajmniej stają wobec ryzyka głębokich przemian. Po I wojnie światowej niemieckie kino stało się bardziej osobliwe, a także bardziej mroczne. Zakaz wyświetlania filmów zagranicznych, nałożony przez rząd, spotęgował izolację niemieckiej kinematografii. W takim właśnie kontekście narodził się niemiecki ekspresjonizm. Czym zatem właściwie jest ekspresjonizm w filmie niemieckim? Przyjrzyjmy się temu.

Historia niemieckiego ekspresjonizmu

Aby zdefiniować ten styl, musimy zrozumieć jego genezę oraz to, dlaczego tak wyraźnie różni się od innych nurtów z tego samego okresu. Po omówieniu definicji i zarysu historii podamy kilka przykładów.

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy?

Niemiecki ekspresjonizm to wyjątkowy styl artystyczny, który pojawił się po raz pierwszy około 1910 roku w poezji i teatrze. W ciągu dekady po zakończeniu I wojny światowej zaczął zyskiwać popularność w kinie. Częściowo wyrasta z niemieckiego romantyzmu i przedstawia subiektywną wizję świata. Poprzez zdeformowane, koszmarne obrazy ucieleśnia zbiorowy niepokój Niemców. Ekspresjoniści nie dbali o estetyczną przyjemność płynącą z dzieła. Styl ten rozkwitł po grozie pierwszej wojny światowej i następującym po niej załamaniu gospodarczym. Do pierwszych filmów, które można uznać za czysto ekspresjonistyczne, należą „Gabinet doktora Caligari” oraz „Metropolis”.

Cechy niemieckiego ekspresjonizmu

• Wysokie kąty ujęć

• Głębokie cienie / oświetlenie o silnym kontraście światła i mroku

• Skrajnie przechylone kąty kamery

• Niemożliwe, nielogiczne scenografie

Biorąc pod uwagę realia powojennych Niemiec, nie dziwi, że sztuka i kino stały się tak mroczne.

Niemiecka krytyczka filmowa Lotte Eisner nazwała to „helldunkel”, definiując je jako „pewnego rodzaju zmierzch niemieckiej duszy, wyrażający się w mrocznych, tajemniczych wnętrzach lub zamglonych, efemerycznych pejzażach”.

Filmy niemieckiego ekspresjonizmu wykorzystują silny kontrast światła i cienia, by tworzyć koszmarne sceny, często stosując chiaroscuro w oświetleniu. Spójrzmy na kilka klasycznych dzieł, które ugruntowały tę estetykę zdominowaną przez mrok i cienie.

Reprezentatywne dzieła niemieckiego ekspresjonizmu

Gabinet doktora Caligari (1920)

„Gabinet doktora Caligari” zostały napisany przez Hansa Janowitza i Carla Mayera, inspirowany ich osobistymi przeżyciami z frontu I wojny światowej oraz nieufnością wobec rządów autorytarnych. Twórcy filmu celowo zniekształcają rzeczywistość, by oddać atmosferę epoki, a nie realistyczny obraz wydarzeń, i w ten sposób dezorientować widza.

Nosferatu (1922)

Metropolis (1927)

Ten niemy film Fritza Langa wykorzystuje ekspresjonistyczne środki wizualne, by zgłębiać temat pochłaniania społeczeństwa przez technologię. Liczne przerysowane obrazy wzmacniają emocje napędzające rozwój akcji.

Niemiecki ekspresjonizm całkowicie odmienił historię kina. Szczególnie istotne jest to, że jego techniki pracy z kontrastowym światłem i cieniem zostały przejęte i rozwinięte jako istota filmu noir oraz kina grozy. Bez wątpienia ukształtował wizualne podstawy całych gatunków filmowych.

Czym jest chiaroscuro w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Jeśli szukasz idealnego przykładu dziedzictwa niemieckiego ekspresjonizmu, zwróć uwagę na twórczość Tima Burtona.

„Edward Nożycoręki” to bezpośredni spadkobierca „Gabinetu doktora Caligari”. Widać to w przechylonych i poszarpanych konstrukcjach scenografii, skrajnie kontrastowym oświetleniu oraz samym wizerunku Edwarda. A kiedy przyjrzysz się innym filmom Tima Burtona, zauważysz, że niepokojący duch niemieckiego ekspresjonizmu wciąż żyje.