Czym jest zapowiedź (foreshadowing) – przykłady z filmu i literatury

Czy zdarzyło ci się obejrzeć film lub przeczytać książkę, w których zwrot akcji kompletnie cię zaskoczył, ale przy ponownym oglądaniu/lekturze odkrywasz, że wszystkie oczywiste teraz wskazówki od początku podkopywały dotychczasowy bieg wydarzeń? Nie jesteś sam. Te wskazówki to właśnie zapowiedź, potężna technika opowiadania, która sprawia, że zakończenie – choćby najbardziej szalone – wydaje się zasłużone. Umiejętne wykorzystanie zapowiedzi w twojej historii może stworzyć poczucie oczekiwania i przykuć uwagę odbiorców aż do końca.

Zapowiedź

Dobrze zastosowana zapowiedź potrafi niezwykle skutecznie zaangażować widza lub czytelnika. Jeśli jest zbyt oczywista, odbiorca może stracić zainteresowanie. Jeśli nazbyt subtelna – może zostać całkowicie przeoczona.

Zanim przyjrzymy się przykładom zapowiedzi w filmach, musimy najpierw zdefiniować, czym jest zapowiedź i jaką pełni funkcję. Czym właściwie jest zapowiedź? Jak pomaga opowiadać historię?

Czym jest zapowiedź?

Zapowiedź (foreshadowing) to środek literacki służący do sugerowania lub zapowiadania przyszłych wydarzeń w fabule. Może być bardzo skutecznym narzędziem budowania ciekawości, intrygi, napięcia, a nawet poczucia spójności narracyjnej na końcu filmu lub powieści. Pisarze często korzystają z zapowiedzi we wczesnych partiach historii, aby przygotować grunt pod to, co wydarzy się później. „Sugestia” i „przepowiednia” są bliskoznaczne z zapowiedzią. Można klasyfikować zapowiedzi według stopnia ich subtelności lub bezpośredniości, ale ich główna rola jest jedna: przyciągnąć uwagę odbiorcy.

• budowanie napięcia

• kumulacja dramatyczna

• wzmacnianie oczekiwania

Dwa rodzaje zapowiedzi

Skoro znasz już definicję zapowiedzi, zapewne przychodzą ci do głowy przykłady z książek lub filmów. Wszystkie dadzą się przyporządkować do jednego z dwóch typów zapowiedzi.

Zapowiedź bezpośrednia polega na tym, że jakiś element historii wprost sugeruje wydarzenia, które nastąpią. Może to zostać zrobione poprzez dialog, narratora lub proroctwo pojawiające się w fabule.

Przykład zapowiedzi bezpośredniej znajdziemy w „Makbecie”.

Szekspir już na początku dramatu wkłada w usta trzech wiedźm jasną przepowiednię losu Makbeta – że „będzie królem w przyszłości” – oraz że to jednak Banquo będzie ojcem przyszłych królów.

To sprytne użycie bezpośredniej zapowiedzi, ponieważ przy okazji przekazywania informacji sprawia, że zarówno my, jak i bohaterowie sztuki chcemy wiedzieć więcej. Dlaczego Makbet ma zostać królem, skoro ostatecznie ród Banqua przejmuje tron?

Zapowiedź pośrednia z kolei polega na tym, że elementy historii pozostawiają subtelne wskazówki dotyczące przyszłych wydarzeń. Nie są one tak oczywiste, a ich pełne znaczenie widać dopiero wtedy, gdy zapowiadane wydarzenia już nastąpią.

„Mice and Men” („Myszy i ludzie”) to dobry przykład takiej zapowiedzi.

W całej książce mowa jest o tym, że Lennie niechcący zabija różne istoty, kiedy je głaszcze. To przygotowuje grunt pod kulminacyjne spotkanie Lenniego z żoną Curleya.

Choć można wyróżnić dwie metody definiowania zapowiedzi, obie – jeśli są dobrze użyte – skutecznie osiągają ten sam cel. Przyciągnięcie uwagi odbiorcy to sedno tej techniki.

Zapowiedź a inne środki

Zapowiedź bywa mylona z innymi środkami literackimi albo używana jako ogólne określenie na nie. Przyjrzyjmy się pojęciom, z którymi najczęściej się ją wiąże.

Strzelba Czechowa to bardzo znany przykład zapowiedzi. Odnosi się do twórczości Antona Czechowa i w skrócie mówi, że jeśli na początku historii pojawia się strzelba, to pod koniec musi ona wypalić.

Sedno tej zasady brzmi: detale, na które kładziesz nacisk na początku opowieści, powinny później odegrać jeszcze raz jakąś rolę. Z czym ci się to kojarzy? Właśnie z zapowiedzią.

Red herring, czyli fałszywy trop, wykorzystuje znajomość zapowiedzi przeciwko odbiorcom. Załóżmy, że w pierwszym akcie widzimy pistolet schowany pod poduszką – uznamy to za zapowiedź tego, że broń zostanie później użyta. Jeśli pistolet okaże się fałszywy albo w ogóle nie zostanie użyty, mamy do czynienia z fałszywym tropem. Fałszywe tropy są elementami historii, które mają skierować nas w jedną stronę, aby później tym mocniej nas zaskoczyć.

Zapowiedź tylko sugeruje przyszłość, natomiast flashforward (przeskok w przyszłość) pokazuje ją wprost. Ale flashforward również może być na tyle niejasny, że spełni rolę zapowiedzi. Załóżmy, że widzimy zbliżenie na rękę wyciągającą pistolet spod poduszki, nie wiemy jednak, kto to robi ani w jakim celu – po czym akcja wraca do czasu przed tym wydarzeniem. To jest zapowiedź.

Przykłady zapowiedzi w literaturze

Na długo zanim zapowiedzi stały się powszechne w filmach, pojawiały się w książkach. Pisarze każdego gatunku mogą się wiele nauczyć z poniższych przykładów.

W słynnych tragediach Williama Szekspira roi się od zapowiedzi. Romeo mówi: „Come, death, and welcome! Juliet wills it so.” („Niech śmierć przyjdzie – witam ją, skoro tego chce Julia”). To (dość jasno) zapowiada los Romea i jego ukochanej.

Julia śni też o tym, że Romeo leży na dnie grobu. To również zapowiada, że wydarzy się coś bardzo złego.

Zakończenie „Małpiej łapki” także jest dość ponure – i niepozbawione wcześniejszych zapowiedzi. Człowiek, który wcześniej posiadał magiczny amulet, ostrzega pana White’a: „Wrzuciłem ją do ognia. Jeśli ją zatrzymasz, nie obwiniaj mnie za to, co się stanie. Zrób, jak mądry człowiek – wrzuć ją z powrotem do ognia.”

Po takich słowach większość czytelników zaczyna podejrzewać, że wszystko zmierza w bardzo złą stronę.

Jeszcze jedna przygnębiająca historia. John Steinbeck w swojej słynnej powieści zapowiada (uwaga, spoiler) los Lenniego. W książce jedna z postaci szczegółowo opisuje, że zwierzęta zbyt słabe, by przetrwać w bezlitosnym świecie, powinny zostać zabite dla własnego dobra. W miarę rozwoju akcji George zaczyna wierzyć, że Lennie może pasować do tego opisu.

Przykłady zapowiedzi w filmie

Choć zasadniczo istnieją dwa główne rodzaje zapowiedzi, filmowcy potrafią wykorzystać niemal każde narzędzie sztuki filmowej do zapowiadania wydarzeń – od tytułu filmu po kostiumy postaci. Analiza i rozkład takich przykładów na części pierwsze pomagają dostrzec w naszych historiach okazje do użycia zapowiedzi, których wcześniej mogliśmy w ogóle nie widzieć.

Czasem już sam tytuł filmu zapowiada jego fabułę. Taka zapowiedź musi być wystarczająco niejednoznaczna, by przed seansem wzbudzać ciekawość, a po napisach końcowych – zyskać dodatkowy sens. Bracia Coen osiągnęli to perfekcyjnie w filmie z 2007 roku „To nie jest kraj dla starych ludzi” („No Country for Old Men”).

Tytuł, zaczerpnięty od pisarza i scenarzysty Cormaca McCarthy’ego, sugeruje, że Ed Tom Bell (grany przez Tommy’ego Lee Jonesa) nie pasuje do nowego pokolenia przestępców, z którymi ma do czynienia.

„Kiedy nie śpisz, wszystko przestaje wydawać się prawdziwe.”

„Fight Club” („Podziemny krąg”) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych filmów z wielkim zwrotem akcji w ostatnich latach. Oglądając go drugi, a nawet trzeci raz, można dostrzec subtelne wskazówki rozsiane po całym filmie, które zapowiadają, że Tyler Durden (Brad Pitt) nie jest prawdziwy – w tym właśnie powyższy komentarz z offu.

Jeśli widziałeś „The Departed” („Infiltracja”), wiesz, że film jest pełen zwrotów akcji i ginie w nim niemal każda główna postać. Czy wiesz jednak, że reżyser Martin Scorsese zostawił bardzo wyraźne wskazówki, kto zginie? Inspirując się scenariuszem „Scarface’a” z 1932 roku, Scorsese umieszcza w ujęciach postaci, które ostatecznie giną, literę „X”.

Ten klasyczny film typu „kto zabił?” („whodunit”) utrzymuje widza w ciekawości i pełnym skupieniu aż do ostatniej chwili. Jak to się udaje? „The Usual Suspects” („Podejrzani”) zręcznie łączy w całym filmie subtelną, pośrednią zapowiedź z szybkimi, bezpośrednimi scenami zapowiadającymi, które spinają wszystko w całość. Efekt jest taki, że zwrot akcji pozostaje jednym z najwyżej cenionych od ponad dwudziestu lat.

To niesamowite finałowe ujęcie było przez lata kopiowane i parodiowane, w dużej mierze dlatego, że tak skutecznie łączy wszystkie nici zapowiedzi w jedno, domykając historię.

„The Prestige” („Prestiż”) to świetny przykład filmu, który zawiera wystarczająco dużo zapowiedzi, by wciągnąć widza, ale nie zdradza przy tym głównych zwrotów akcji. Jedna z najlepszych scen to ta, w której Alfred wykonuje sztuczkę z klatką i ptakiem – zabija ptaka, po czym „przywraca go do życia”.

Zapowiedź to jedno z najskuteczniejszych narzędzi, jakimi filmowcy dysponują, by rozbudzić ciekawość widza i utrzymać jego uwagę. Kluczowe jest jednak wyczucie, ile zapowiedzi i jakiego rodzaju potrzebuje historia. Zbyt wiele – i fabuła stanie się przewidywalna, przez co odbiorca straci zainteresowanie. Zbyt mało – i wszystko może wydać się nudne lub chaotyczne, co również zniechęci widza.

Spróbuj znaleźć w swojej historii momenty, w których możesz wykorzystać techniki zapowiedzi, i zobacz, które z nich sprawdzają się najlepiej.