Wat is “hiphopmontage” en waarom valt die beter in de smaak bij jongeren?

Bij hiphop denken we meestal eerst aan een sterke beat, razendsnelle rap, zelfs gewelddadige teksten – die straatcultuur vol ‘villain’-symboliek. Wanneer deze cultuur botst met de taal van film, ontstaat er een nieuwe, avant-gardistische montagestijl: de hiphopmontage.

De hiphopmontage werd officieel bedacht en geïntroduceerd door regisseur Darren Aronofsky. Al eerder, bijvoorbeeld in Beat Street (1984) en Do the Right Thing (1989), werd geprobeerd hiphopmuziek te combineren met de filmische vertelstructuur, maar dat was nog onvolwassen: er wás wel hiphop, maar nog geen montage in deze specifieke zin. Tot Aronofsky verscheen. In zijn debuut Pi liet hij de eerste contouren van deze stijl zien – hoewel dit geen film is die inhoudelijk iets met hiphopcultuur te maken heeft. De schokkende camerabewegingen, de gefragmenteerde montage, extreme close-ups en de onheilspellende muziek dringen rechtstreeks door tot de geesteswereld van de personages. Maar op dat moment was er vooral montage, nog geen hiphop.

Pas met Requiem for a Dream (2000) werd de stijl van de hiphopmontage volledig volwassen. Vormelijk gezien is het een snelle opeenvolging van korte shots, gecombineerd met geluid om een sterke cadans te creëren. Die ritmische energie wordt vervolgens gekoppeld aan het narratief, en groeit uiteindelijk uit tot een kritische kracht die emoties overbrengt of thema’s weerspiegelt. Dat is precies de kern van hiphop en rap.

Requiem for a Dream gebruikt deze werkwijze niet alleen in een paar losse scènes; de hele film wordt door één consistente stijl gedragen. Zelfs in passages zonder muziek is het ritme voortdurend aanwezig. Uit deze film blijkt ook hoe zorgvuldig en constant veranderlijk de omgang met geluid in een hiphopmontage moet zijn. Soms vormen allerlei geluidseffecten een gestructureerde notenreeks die een melodie oproept; om een groove te creëren worden shots en geluiden herhaald; soms zijn er ook ‘accenten’ nodig die de melodie doorbreken en een soort syncope, een springerig gevoel, veroorzaken. Op andere momenten zijn er asynchrone geluiden – dus niet bijpassend bij het beeld – die een tegenritme creëren en chaos suggereren. Daarom lijkt hiphopmontage soms chaotisch gemonteerd, maar de emotie die wordt overgebracht is juist uitzonderlijk helder.

In dit licht is Aronofsky’s hiphopmontage veel meer dan oppervlakkig op de beat knippen met een hiphop-soundtrack eronder. Knippen op de maat is vaak slechts uiterlijk vertoon; de basis is een narratieve kern die teruggaat op hiphop en rap zelf.

Aronofsky’s versie van de hiphopmontage is misschien té gewelddadig en wanhopig – terwijl hiphop en rap niet alleen in de underground bestaan, maar ook een positieve, opbeurende kant hebben. Een andere regisseur die deze techniek groot heeft gemaakt, is Edgar Wright. In zijn werk is de combinatie van muziek, ritme en verhaal veel vloeiender. In Baby Driver sluiten de actiescènes en de montage perfect aan op de muziek, waardoor het verhaal letterlijk op de beat wordt verteld. In tegenstelling tot Aronofsky’s donkerte past Wright de hiphopmontage toe in zijn komedies. Denk aan de opening van Hot Fuzz: rijke geluidseffecten, voice-over, een hoger montagetempo, een rap-achtige vertelstijl en gelaagde karaktertekening – zo krijg je in zeer korte tijd een beeld van het heldhaftige verleden van de hoofdpersoon. Maar aan het eind van de montage volgt dan een komische twist. Dergelijke vondsten keren voortdurend terug in Wrights films.

De voornaamste eigenschap van hiphopmontage is dat binnen de lengte van één nummer een bepaald thema en een grote hoeveelheid informatie overgebracht kan worden, met een extreem flexibele montage die flitsend en snel is als een muziekvideo. Daarom is deze stijl bijzonder populair bij jonge kijkers. Tegelijkertijd vraagt het om een montage die in een enorme hoeveelheid materiaal toch een sterke groove weet te creëren – en dat vereist zonder meer een zeer hoog vakmanschap.