Czym jest „montaż treningowy” i dlaczego filmy tak często z niego korzystają?

W filmach bardzo często widzimy następującą sytuację – główny bohater musi przejść pewien trening, żeby stać się silniejszym. W warstwie montażu pokazuje się to za pomocą serii szybko zmieniających się ujęć, które w kilka minut oddają trening trwający dni, a nawet miesiące. Taki sposób montowania nazywa się montażem treningowym.

Montaż treningowy to dziś w filmie komercyjnym w pełni ukształtowany sposób montażu. Montaż zaczyna się od pokazania przygotowań bohatera, a kończy osiągnięciem przez niego konkretnego celu. Najsłynniejszym przykładem jest zapewne sekwencja z filmu „Rocky”. Najczęściej montaż treningowy koncentruje się na treningu fizycznym, jak np. boks, czyli tematyce z natury „gorącej” i emocjonującej. Akcent kładzie się na proces zbliżania się do celu, zwykle poprzez powtarzające się ujęcia. W warstwie formalnej montaż często rozbija jedno działanie na mniejsze fragmenty i zestawia je z innymi scenami w montażu równoległym. Wraz z upływem czasu widzimy stopniowe efekty treningu. Oczywiście nie może w nim zabraknąć energetyzującej, motywującej muzyki.

Tego typu montaż z reguły kończy się jakąś formą zwycięstwa bohatera, potwierdzając, że jest on już w pełni gotów na nadciągające wyzwanie. W „Rockym” finałowa sekwencja zamyka się na przykład ujęciem powolnego ruchu, w którym bohater wznosi ręce w geście triumfu.

W pewnym sensie montaż treningowy stał się też znakiem rozpoznawczym klasycznych filmów akcji lat 80. Często wypromowywał on konkretny utwór lub ścieżkę dźwiękową. Na przykład zespół The Go! Team w 2021 roku wydał singiel o tym samym tytule, aby złożyć hołd właśnie takim montażom treningowym.

Przyjrzyjmy się dalej wariantom montażu treningowego, na przykład montażowi mistrz–uczeń – w takim montażu uwaga nie skupia się już wyłącznie na przemianie jednego bohatera. Wraz z upływem czasu możemy odczuć zmieniającą się relację między nauczycielem a uczniem. Nie tylko pokazuje on rozwój postaci w ograniczonym czasie, lecz także wzmacnia emocjonalną więź pomiędzy tą dwójką. Innym wariantem jest montaż treningowy o większym ładunku dramatycznego konfliktu – między bohaterem a antagonistą. Czasem tuż przed finałowym starciem trenuje nie tylko protagonista, lecz także jego przeciwnik. Wtedy zastosowanie sekwencji treningowej, która porównuje przygotowania obu stron, staje się znakomitym sposobem na zbudowanie kulminacyjnego pojedynku.

Możemy posłużyć się przykładem „Creed II”, gdzie właśnie dzięki montażowi treningowemu podkreślono różnice między postaciami. W tej scenie zastosowano rozbudowany montaż równoległy, liczne, wielokrotne przejścia między różnymi miejscami. Pozwala to widzowi bezpośrednio porównywać postępy obu bohaterów. Logika montażowa tej sekwencji jest bardzo klarowna: początkowo montaż pokazuje kontrast między nimi – antagonista Viktor nieustannie dominuje, podczas gdy Creed wyraźnie pozostaje w tyle. Następnie Creed intensyfikuje trening, stale się wzmacnia, a sekwencja kończy się jego sukcesem i gotowością na decydujące starcie.

W filmie montaż sekwencyjny jest nieodzownym sposobem prowadzenia narracji. Zwykle około 1/3 lub 2/3 długości filmu stosuje się taką sekwencję, aby za pomocą szybkiego montażu skompresować czas i przebieg fabuły. W istocie wiele takich sekwencji to warianty montażu treningowego, pojawiające się często nawet wtedy, gdy film nie dotyczy sportu. Klasycznym przykładem jest „The Social Network”: choć opowiada o hakerach, w gruncie rzeczy zawiera on właśnie montaż treningowy, a towarzysząca mu muzyka „In Motion” była wówczas bardzo znana. Podobnie w filmie „Parasite” – także tam forma opiera się na montażu równoległym oraz na muzyce.