Voorbeelden van split-screenfilms – hoe split-screen een verhaal vertelt

Split-screenbeelden zijn op zichzelf al bijzonder aansprekend. De techniek is van nature gestileerd en is er juist op gericht onze aandacht over meerdere kaders te verdelen. Juist daarom wordt split-screen meestal spaarzaam ingezet. Maar goed gebruikt kan split-screen onvergetelijke, iconische contrasten creëren en zo het verhaal veel krachtiger maken. Hieronder een ranglijst van enkele van de beste split-screenmomenten in films.

10. Carrie (1976)

Brian De Palma is dol op split-screen. Hij zet het meesterlijk in in onder andere Sisters en Dressed to Kill, maar zijn meest gedenkwaardige gebruik ervan is in Carrie.

Met de climax van Carrie creëerde De Palma een klassiek horrorbeeld: iedereen kent het shot van Carrie die volledig bedekt is met bloed. Wat deze scène echter pas echt krachtig maakt, is het gebruik van split-screen.

Wanneer De Palma met close-ups op Carrie’s gezicht gaat, zien we hoe deuren dichtslaan en haar kwelgeesten in paniek raken. Op die manier benadrukt De Palma zowel Carrie’s bovennatuurlijke krachten als haar centrale positie in het verhaal.

De split-screen versterkt ook de chaos en waanzin van de scène. We kunnen tegelijk zien hoe verschillende elementen op het schoolfeest stap voor stap ontsporen.

9. (500) Days of Summer (2009)

(500) Days of Summer gebruikt split-screen met een heel eenvoudig idee erachter: de botsing tussen verwachting en werkelijkheid. Iedereen kent de pijn van onrealistische verwachtingen die door de werkelijkheid verbrijzeld worden. En als dat in een liefdesverhaal gebeurt, is het des te pijnlijker.

Tom heeft een heel concreet beeld van hoe het zal zijn om Summer weer te zien, maar niets daarvan komt uit. Regisseur Marc Webb laat hem die ideeën niet via dialoog of voice-over verwoorden; in plaats daarvan zet hij verwachting en werkelijkheid naast elkaar en laat ze voor zichzelf spreken.

De montage is bijzonder verfijnd en houdt elk ritme perfect strak. Het slimme is dat de beats verschoven zijn: we zien eerst de verwachting, dan de werkelijkheid. Daardoor kan het publiek beide gevoelens één voor één beleven en ze tegelijk duidelijk met elkaar vergelijken. Het resultaat is een iconisch “sad boy”-beeld dankzij het briljante gebruik van split-screen:

(500) Days of Summer

8. Adaptation (2002)

Adaptation maakt gebruik van een onzichtelijke split-screen techniek. Die maakt het mogelijk dat Nicolas Cage in deze excentrieke komedie van Spike Jonze en Charlie Kaufman zowel Charlie als Donald speelt.

In deze onzichtbare split-screen wordt het beeld in tweeën, en weer in tweeën, en weer in tweeën gedeeld: in het ene deel speelt Cage Charlie, in het andere Donald. Deze scène verdient een plek op de lijst omdat de techniek zó perfect wordt toegepast. De timing, cruciaal voor komedie, is feilloos, en Cages dubbelrol is een van de beste prestaties uit zijn carrière.

In de betreffende scène wijst Kaufman zelf al op het gebruik van split-screen (wat perfect past bij de meta-vertelstijl van Adaptation). Donald heeft het over visuele effecten, terwijl Charlie Dressed to Kill noemt, een film die uitgebreid met split-screen werkt.

7. Conversations with Other Women (2005)

Conversations with Other Women wordt volledig in split-screen verteld. Maar het is geen gimmick: regisseur Hans Canosa gebruikt de techniek om de verschillende perspectieven binnen een relatie te tonen. Via de gesplitste beelden zien we hoe elk personage de ander bekijkt, waardoor we met beide mee kunnen voelen.

De techniek maakt ook innovatieve composities mogelijk.

Neem deze scène:

Normaal zou je dit eenvoudig met een tweeshot in medium shot kunnen draaien, omdat de personages duidelijk naast elkaar staan. Canosa kiest echter voor split-screen en kan zo beide personages van dichtbij tonen, hun complexe emoties uitdiepen en tegelijk kunstmatig afstand tussen hen creëren.

Canosa monteerde de film zelf en koos moedig voor een doorlopende splitscreenstructuur. Helaas hebben de dvd- en blu-rayversies veel van deze split-screenbeelden verwijderd.

6. Annie Hall (1977)

Romantische komedies maken graag gebruik van split-screen. Dat een van de meest geprezen en invloedrijke romcoms ook een van de beste split-screensequenties heeft, is dan ook geen verrassing.

De split-screentherapiescène in Annie Hall laat perfect zien waarom het middel zo geliefd is in romantische komedies. Annie en Alvy bezoeken afzonderlijk hun therapeut en praten over hun relatie. Hun totaal verschillende kijk op liefde vormt precies de kern van de romcom.

Diane Keaton en Woody Allen kunnen de komische timing hier zo precies raken omdat de split-screen praktisch werd gebouwd: de sets van de twee praktijkkamers stonden direct naast elkaar.

Dit is wellicht het meest memorabele split-screenmoment in Annie Hall, maar er is nog een ander prachtig voorbeeld:

Daar wordt split-screen gebruikt voor vergelijking en contrast. Het is een creatieve, visueel sterke vorm van humor.

5. When Harry Met Sally… (1989)

Nog een romantische komedie. Maar in tegenstelling tot veel andere romcom-split-screens, die vooral de verschillen tussen personages benadrukken, gebruikt When Harry Met Sally… de techniek juist om intimiteit te scheppen.

When Harry Met Sally… is misschien wel de mooiste verkenning van de relatie tussen liefde en vriendschap in de filmgeschiedenis, en deze scène laat zien waarom.

Op papier is het een onbeduidend moment: twee vrienden die bellen. Maar door de split-screen lijken de twee, die mijlenver van elkaar vandaan zijn, in hetzelfde bed te liggen. Het maakt het gesprek tot een soort kussengesprek en versterkt de band tussen Harry en Sally.

Het resultaat is een warm, ontroerend beeld dat laat zien dat split-screen niet spectaculair hoeft te zijn om veel effect te hebben.

4. Timecode (2000)

Net als Conversations with Other Women werkt Timecode volledig in split-screen. Maar deze film toont vier beelden tegelijkertijd.

Timecode staat zo hoog in de lijst omdat de uitvoering buitengewoon moeilijk was. Regisseur Mike Figgis besloot dat elk frame een doorlopend shot moest zijn, waardoor de timing nog lastiger werd.

Hij moest bovendien de aandacht van de kijker sturen zonder dat één beeld de rest volledig overheerst. Om dat te bereiken, gebruikte Figgis geluid: het belangrijkste beeld op een bepaald moment krijgt het geluid.

Zoals de trailer al laat zien, roept de split-screen een gevoel van surveillance op. We zien precies wat ieder personage doet, ook wanneer de camera daar normaal niet op gericht zou zijn. Heb je je ooit afgevraagd wat een personage doet nadat een scène zogenaamd voorbij is? Dan is dit jouw film.

3. Hulk (2003)

Hulk was een van Marvels vroege pogingen om zijn filmuniversum nieuw leven in te blazen. De film werd volledig overschaduwd door Sam Raimis Spider-Man en vertegenwoordigt daarmee een weg die uiteindelijk niet is gekozen. Met Hulk maakte regisseur Ang Lee een film die het uiterlijk van een stripboek nabootst.

Om dat te bereiken gebruikt Lee overal in de film split-screen, zodat de beelden ogen als stripkaders. Verschillende visuele informatie wordt vrijwel gelijktijdig aan de kijker gepresenteerd. Dat geeft de film een unieke visuele stijl en een compacte, sprankelende vertelwijze.

Ondanks de sterk gestileerde montage wordt de film nooit campy of potsierlijk. Het tempo van Hulk is bijna meditatief; het is een van de rustigste superheldenfilms ooit. Die schijnbare tegenstelling kan bijna alleen Ang Lee waarmaken.

Hoewel de meeste latere Marvel-films Hulk niet hebben nagevolgd, deden de spannendste recente Marvel-producties dat wél: de allesverwoestende Hulk-effekten baanden de weg voor het Spider-Man: Into the Spider-Verse-universum.

2. Indiscreet (1958)

Het is heel goed mogelijk dat Indiscreet verantwoordelijk is voor de populariteit van split-screen in romantische komedies. Misschien juist omdat de techniek hier zo goed wordt ingezet.

Net als When Harry Met Sally… (dat dit moment vrijwel zeker citeert) toont Indiscreet de twee hoofdpersonen in bed. Ze voeren een flirtend, geestig gesprek vol onderhuidse spanning – Cary Grant en Ingrid Bergman op de top van hun kunnen.

Maar de kadrering in Indiscreet is nog suggestiever dan in When Harry Met Sally…. De camera staat hoger, duidelijk bedoeld om de illusie te wekken dat ze in hetzelfde bed liggen.

Indiscreet demonstreert daarmee de vindingrijkheid van filmmakers tijdens de Hays Code. Een van de regels was dat ongetrouwde mannen en vrouwen niet samen in bed mochten liggen. Regisseur Stanley Donen ondermijnt dat verbod op slimme wijze met split-screen.

1. Chelsea Girls (1966)

Dat Andy Warhol een grensverleggende kunstenaar was, is geen nieuws. Zijn films vormen daarop geen uitzondering, en zijn werk uit 1966, Chelsea Girls, is het hoogtepunt van zijn filmische carrière.

Iedereen die Warhols schilderijen kent, weet dat hij dol was op panelen, dus het is geen verrassing dat Chelsea Girls die aanpak in een filmische context toepast. De film duurt drieënhalf uur en maakt de hele tijd gebruik van split-screen.

De film is een baanbrekende blik op de toenmalige undergroundcultuur in New York en staat mijlenver af van de dominante Hollywoodstijl van die tijd (bedenk dat Indiscreet slechts acht jaar eerder uitkwam). Split-screen stelt Warhol in staat de levendigheid van plekken als het Chelsea Hotel beter te vangen, waar altijd talloze dingen tegelijk gebeuren.

De glorietijd van het Chelsea Hotel

Dit geeft de kijker een zekere controle: tijdens het kijken kies je zelf op welk beeld je je focust, in tegenstelling tot de voorbeelden die we tot nu toe zagen, waar de blik juist sterk wordt gestuurd.

De grote lengte van de split-screen creëert ruimte voor improvisatie. Aanvankelijk liet Warhol de projectie­machinisten zelf bepalen hoe ze de filmrollen naast elkaar zouden afspelen. Maar zelfs binnen vaste afspraken laat split-screen toe dat script en improvisatie door elkaar lopen. Verhaallijnen duiken willekeurig op en verdwijnen weer; kijk je even weg, dan mis je iets.

Voor een avant‑gardekunstenaar is dit een volkomen passende techniek, misschien zelfs de enige manier om deze cruciale groep mensen aan de rafelrand van New York recht te doen. Chelsea Girls verenigt alles wat een split-screenfilm moet hebben: innovatie, dienstbaarheid aan de film zelf en sublieme beelden.