Split-screen filmvoorbeelden – hoe split-screen een verhaal vertelt

Split-screenbeelden zijn op zichzelf al erg aantrekkelijk. De techniek is sterk gestileerd en is er in de kern op gericht onze aandacht over meerdere kaders te verdelen. Juist daarom wordt split-screen meestal spaarzaam ingezet. Maar als het goed gebeurt, kan split-screen klassieke juxtapositie-momenten creëren die het verhaal veel meer impact geven. Hieronder staan enkele van de beste split-screenmomenten in films, in volgorde gerangschikt.

10. Carrie (1976)

Brian De Palma is dol op split-screen. Hij gebruikt het briljant in onder andere Sisters en Obsession, maar zijn meest memorabele split-screenshots zitten in Carrie.

Met de climax van Carrie creëert De Palma een iconisch horrorbeeld – iedereen kent de met bloed besmeurde Carrie. Wat de scène echter écht zijn kracht geeft, is het gebruik van split-screen.

Wanneer De Palma met close-ups op Carrie’s gezicht inzoomt, zien we tegelijkertijd deuren die dichtslaan en de paniek van haar kwelgeesten. Zo benadrukt De Palma zowel Carrie’s krachten als haar centrale rol in het verhaal.

Split-screen versterkt bovendien de chaos en de waanzin van de scène. We kunnen tegelijk zien hoe verschillende elementen van het schoolfeest langzaam ontsporen.

9. (500) Days of Summer (2009)

(500) Days of Summer gebruikt split-screen met een eenvoudig idee: verwachtingen versus realiteit. Iedereen kent het pijnlijke moment waarop onrealistische verwachtingen door de werkelijkheid worden verpletterd. In een liefdesverhaal is dat nog hartverscheurender.

Tom heeft een heel concreet beeld van zijn ontmoeting met Summer, maar dat komt niet uit. Regisseur Marc Webb laat hem dat niet uitleggen in dialogen of voice-over, maar zet de twee versies naast elkaar en laat de beelden voor zich spreken.

De montage is verfijnd en houdt elk ritme perfect strak. Slim is dat die ritmes net uit fase lopen: we zien eerst de verwachting en daarna de realiteit. Zo kan de kijker beide emoties afzonderlijk ervaren, maar ze toch direct met elkaar vergelijken. Het resultaat is een iconisch beeld voor “Sad Boy”-cinema, mogelijk gemaakt door split-screen:

(500) Days of Summer

8. Adaptation (2002)

Adaptation gebruikt een “onzichtbare” vorm van split-screen. Dankzij die techniek kan Nicolas Cage in Spike Jonze’ en Charlie Kaufmans excentrieke komedie zowel Charlie als Donald spelen.

In deze onzichtbare split-screen wordt het beeld in tweeën gedeeld, en nog eens, en nog eens, waarbij Cage aan de ene kant Charlie en aan de andere kant Donald speelt. De scène staat hier omdat hij zo perfect is uitgevoerd. Het komische timing is cruciaal en wordt feilloos gehaald, terwijl Cage met zijn dubbelrol een van de beste acteerprestaties uit zijn carrière neerzet.

In de betreffende scène verwijst Kaufman bovendien expliciet naar de split-screen-techniek (wat precies past bij de meta-aanpak van Adaptation). Donald heeft het over special effects, terwijl Charlie De Palma’s Obsession noemt, een film die veelvuldig split-screen gebruikt.

7. Conversations with Other Women (2005)

Conversations with Other Women is volledig in split-screen gefilmd. Dat is geen gimmick: regisseur Hans Canosa gebruikt de techniek om de verschillende perspectieven binnen een relatie te laten zien. Dankzij de twee kaders zien we hoe de ene persoon de ander ziet, waardoor we empathie krijgen voor beide.

De techniek maakt ook innovatieve composities mogelijk.

Neem deze scène:

Die had eenvoudig met één medium two shot gefilmd kunnen worden, want de personages staan naast elkaar. Maar Canosa gebruikt hier split-screen, waardoor hij beiden van dichtbij kan tonen, hun complexe emoties kan uitlichten én toch een kunstmatige afstand tussen hen kan creëren.

Canosa monteerde de film zelf en durfde te kiezen voor een consequent gesplitst beeld. Helaas zijn in de DVD- en Blu-rayversies veel van die splits vervangen.

6. Annie Hall (1977)

Romantische komedies maken graag gebruik van split-screen. Het is dan ook geen verrassing dat een van de meest geprezen en invloedrijke romcoms ook een van de beste split-screensequenties heeft.

De split-screen-therapiescène in Annie Hall laat perfect zien waarom de techniek zo geliefd is in romcoms. Annie en Alvy zitten ieder bij een eigen therapeut en praten over hun relatie. Hun totaal verschillende kijk op liefde vormt precies het hart van het genre.

Diane Keaton en Woody Allen kunnen de komische timing zo precies raken omdat de split-screen live is opgebouwd: de twee therapieruimtesets stonden letterlijk naast elkaar.

Dit is misschien het meest memorabele split-screenmoment in Annie Hall, maar er is nog een geweldige split-screen:

Daar wordt hij gebruikt voor vergelijking en contrast. Het is een creatieve, visueel sterke vorm van komedie.

5. When Harry Met Sally... (1989)

Nog een romantische komedie. Maar in tegenstelling tot veel andere romcom-splits, die vooral de verschillen tussen personages benadrukken, gebruikt When Harry Met Sally... split-screen juist om intimiteit te creëren.

When Harry Met Sally... is een van de beste verkenningen van de relatie tussen liefde en vriendschap in de filmgeschiedenis, en deze scène laat zien waarom.

Het is op zichzelf een klein moment – twee vrienden die bellen. Maar door de split-screen lijken ze in hetzelfde bed te liggen, ondanks de afstand. Het maakt het gesprek tot kussengesprekken en onderstreept de band tussen Harry en Sally.

Het resultaat is warm en ontroerend en laat zien dat split-screen niet spectaculair hoeft te zijn om krachtig te werken.

4. Timecode (2000)

Net als Conversations with Other Women gebruikt Timecode de hele film door split-screen. Hier zien we echter vier beelden tegelijk.

Timecode staat hoog in dit overzicht omdat de uitvoering extreem moeilijk is. Regisseur Mike Figgis besloot dat ieder beeld een ononderbroken take moest zijn, waardoor de timing nog lastiger werd.

Hij moest het publiek sturen zonder dat één kader het geheel volledig domineert. Dat deed hij met geluid: het belangrijkste beeld krijgt de geluidsfocus. Als in één kader het cruciale verhaalmoment plaatsvindt, horen we vooral dat geluid.

Zoals de trailer laat zien, creëert de split-screen een gevoel van surveillance. We zien wat elk personage doet, ook als de camera daar in een normale film nooit op zou blijven hangen. Heb je je ooit afgevraagd wat een bijfiguur doet zodra een scène “af” is? Dan is dit jouw film.

3. Hulk (2003)

Hulk was een vroege poging van Marvel om een filmuniversum nieuw leven in te blazen. De film werd volledig overschaduwd door Sam Raimi’s Spider-Man en voelt daardoor als een niet-gekozen pad. Met Hulk maakte Ang Lee een film die bewust het uiterlijk van een stripboek nastreeft.

Om dat te bereiken gebruikt Lee in de hele film split-screen, zodat de beelden ogen als stripplaatjes. Verschillende visuele informatie bereikt de kijker vrijwel tegelijk. Dat geeft de film een unieke stijl en maakt het vertellen compact en effectief.

Ondanks de sterk gestileerde montage wordt de film nooit campy. De cadans van Hulk is bijna meditatief; het is een van de stilste superheldenfilms ooit. Die schijnbare tegenstelling – uitbundige vorm, bedachtzaam ritme – is typisch Ang Lee.

De meeste latere Marvel-films namen dit niet over, maar de interessantste recente Marvel-projecten doen dat wél: zonder Hulk’s beeldtaal was de stijlrijkdom van de Spider-Man: Into the Spider-Verse-films nauwelijks denkbaar.

2. Indiscreet (1958)

Waarschijnlijk heeft Indiscreet een grote rol gespeeld in de populariteit van split-screen in romantische komedies – misschien juist omdat de techniek hier zo goed wordt toegepast.

Net als When Harry Met Sally... (dat deze scène bijna zeker citeert) laat Indiscreet twee geliefden in bed zien. Ze voeren een tintelend, geestig en geladen gesprek – Cary Grant en Ingrid Bergman op hun best.

Maar Indiscreet is in zijn camerakeuzes suggestiever dan Harry Met Sally. De camera staat hoger, duidelijk bedoeld om de illusie te wekken dat ze bij elkaar in bed liggen.

Zo toont Indiscreet de vindingrijkheid van filmmakers in de Hays Code-periode. Die code stelde onder meer dat ongehuwde mannen en vrouwen niet samen in bed mochten liggen. Regisseur Stanley Donen omzeilt dat door split-screen te gebruiken en ondergraaft zo speels de regels.

1. Chelsea Girls (1966)

Dat Andy Warhol grenzen verlegt, is geen geheim. Zijn films vormen daarop geen uitzondering, en Chelsea Girls uit 1966 is het hoogtepunt van zijn filmwerk.

Wie zijn schilderkunst kent, weet dat Warhol houdt van paneelstructuren. Dat die aanpak in Chelsea Girls filmisch wordt vertaald, is dus logisch. De film duurt drieënhalf uur en gebruikt de hele tijd split-screen.

De film is een baanbrekende blik op de undergroundcultuur van New York, totaal anders dan de Hollywoodmainstream van die tijd (bedenk: Indiscreet kwam slechts acht jaar eerder uit). Met split-screen kan Warhol de energie van plekken als het Chelsea Hotel vangen, waar altijd van alles tegelijk gebeurt.

De gloriedagen van het Chelsea Hotel

De kijker krijgt zo een zekere mate van controle. Je kiest zelf naar welk kader je kijkt – in scherp contrast met de voorbeelden waarin de film onze aandacht duidelijk stuurt.

De enorme duur van de split-screen geeft ruimte voor improvisatie. In eerste instantie liet Warhol de projectie­onist zelf beslissen in welke volgorde de filmrollen werden getoond. Maar zelfs binnen een vaste opzet laat het split-screen toe dat script en improvisatie door elkaar lopen. Verhaallijnen verschijnen en verdwijnen willekeurig; kijk je even weg, dan mis je iets.

Voor een avant-gardekunstenaar is dit een passende – misschien wel de enige rechtvaardige – manier om zo’n belangrijke gemeenschap aan de randen van New York te tonen. Chelsea Girls bezit alles wat een split-screenfilm moet hebben: innovatie, dienstbaarheid aan de film zelf en een verbluffende schoonheid.